Tantalus, de koning die in de onderwereld wordt gestraft

Soort figuur

Sterfelijke koning, geen god

Vader

Zeus, bij Euripides uitdrukkelijk zijn vermeende vader

Koninkrijk

Bij de berg Sipylus in Lydië, west-Turkije

Bekende kinderen

Pelops en Niobe

Nageslacht

Via Pelops en Atreus ook Agamemnon

Oudste bron

Odyssee van Homerus, boek 11

Naam leeft voort in

Het metaal tantaal en het woord tantaluskwelling

Een sterfelijke gast aan de tafel van de goden

Tantalus is in de Griekse mythologie geen god en geen titaan, maar een sterfelijke koning die aan de maaltijden van de goden mocht aanschuiven. Euripides laat Electra hem in de Orestes de vermeende zoon van Zeus noemen: een mens die werd toegelaten tot de feesten van de Griekse goden en die daar te veel zei.

Zijn koninkrijk lag bij de berg Sipylus in Lydië, in het westen van het huidige Turkije. Apollodorus vertelt dat zijn dochter Niobe na de dood van al haar kinderen naar haar vader bij Sipylus vluchtte en daar in een steen veranderde die dag en nacht tranen huilt; die kinderen waren gedood door Apollo en Artemis. Zijn zoon Pelops is de vader van Atreus, en via die lijn komt ook Agamemnon uit Tantalus voort.

Water dat wegzakt, vruchten die wegwaaien

De oudste beschrijving van zijn straf staat in boek 11 van de Odyssee, waar Odysseus de doden ziet. Tantalus staat tot aan zijn kin in een plas water, met dorst, maar zodra hij zich bukt om te drinken wordt het water opgeslokt en verschijnt aan zijn voeten droge zwarte aarde. Boven zijn hoofd hangen bladerrijke bomen vol vruchten: peren, granaatappels, appels, zoete vijgen en olijven. Steekt hij zijn handen uit, dan gooit de wind ze naar de wolken.

In deze passage staat geen steen, en Homerus zegt ook niet wat Tantalus heeft gedaan. De oudste bron geeft alleen het beeld: water en vruchten die wijken zodra hij ernaar reikt. Bij Atlas gaat het om iets anders. Die draagt de hemel onder dwang en heeft dus een echte taak, die hij alleen niet mag neerleggen.

Drie bronnen, drie misdaden

Waarom hij daar staat, verschilt per auteur. Pindarus schrijft in zijn eerste Olympische ode dat Tantalus nektar en ambrozijn stal waarmee de goden hem onsterfelijk hadden gemaakt, en dat hij die aan zijn disgenoten gaf. Euripides noemt zijn loslippigheid aan de tafel van de goden. Apollodorus geeft twee redenen: hij verklapte de geheimen van de goden aan de mensen en probeerde ambrozijn met zijn gezelschap te delen.

De versie die de meeste mensen kennen, is nog een andere: Tantalus zou zijn eigen zoon Pelops hebben geslacht en als maaltijd aan de goden hebben voorgezet. Juist die versie wijst Pindarus uitdrukkelijk af. Hij weigert een van de gelukzalige goden een veelvraat te noemen en vertelt in plaats daarvan dat Poseidon de jonge Pelops uit verlangen meenam op zijn gouden span. Pindarus is de oudste dichter die de mythe uitwerkt, en hij vertelt hem dus anders dan de bekendste navertelling.

Waar komt de steen boven zijn hoofd vandaan?

Water, vruchten en een steen staan bij geen van de oude dichters bij elkaar. Bij Pindarus is er een machtige steen die Tantalus voortdurend van zijn hoofd wil wegslingeren, waardoor hij het feestgenot kwijt is. Bij Euripides zweeft hij in de lucht en deinst terug voor het rotsblok boven zich, zonder water en zonder vruchtboom. Bij Apollodorus staan de drie elementen voor het eerst naast elkaar: een steen boven hem, een eeuwig verblijf in een meer en vruchtbomen aan weerszijden.

Daardoor spreken navertellingen elkaar tegen. Apollodorus bracht als samensteller uiteenlopende tradities bijeen; de dichters vóór hem kozen er één. Aan een beeld of tekst over Tantalus kun je daarom aflezen welke bron de maker volgde: alleen water en vruchten wijzen naar Homerus, alleen een steen naar Pindarus of Euripides, alles bij elkaar naar de latere verzamelaars.

Waarom een metaal tantaal heet

Zijn naam is in de taal en in de natuurwetenschap terechtgekomen, zoals veel uit de Griekse cultuur. Het Nederlandse woord tantaluskwelling beschrijft de situatie uit de Odyssee: wat je wilt blijft binnen zicht en buiten bereik.

Ook element 73 draagt zijn naam. De Zweedse chemicus Anders Ekeberg stelde het in 1802 vast en noemde het tantaal naar Tantalus; vakgenoten betwistten zijn vondst jarenlang, omdat zij dachten dat het om het al bekende niobium ging, en pas in 1846 bevestigde de Duitse chemicus Heinrich Rose de ontdekking. Los Alamos legt de naamkeuze uit vanuit die jarenlange twijfel aan zijn vondst. Dat is een latere uitleg van zijn motief, geen uitspraak van Ekeberg zelf.

Veelgestelde vragen