Sirenen, de vogelvrouwen met een dodelijk lied

Soort wezen

Zangeres met het lichaam van een vogel en het hoofd van een vrouw

Aantal

Twee bij Homerus, in latere bronnen twee tot vier

Ouders

Bij Apollonius de riviergod Achelous en de muze Terpsichore

Woonplaats

Een klippeneiland bij de Italiêanse westkust, Anthemoessa of Sirenum scopuli

Oudste bron

Odyssee boek 12 van Homerus

Wapen

Een heldere zangstem die kennis belooft

Een vogellijf met een vrouwenhoofd

Sirenen horen in de Griekse mythologie tot de mengwezens: half mens, half dier. Apollonius van Rhodos beschrijft ze in de derde eeuw v.Chr. als deels vrouw en deels vogel, en op Grieks aardewerk staan ze vanaf de zevende eeuw v.Chr. geregeld als grote vogel met een mensenhoofd. De Griekse naam Σειρῆνες (Seirenes) is van onopgehelderde herkomst.

Een sirene jaagt niet en vecht niet: ze zit op een klip en zingt. Daarin verschilt ze van de gorgo Medusa, die iedere bezoeker ter plekke versteende, en van het gevleugelde paard Pegasus.

Over hun afkomst verschillen de bronnen. Homerus noemt geen ouders en geen namen, alleen twee stemmen. Apollonius maakt ze dochters van de riviergod Achelous en de muze Terpsichore, en laat ze eerder zingen in het gezelschap van Persephone.

Wat de sirenen zongen: geen verleiding maar kennis

Sirenenzang staat in het Nederlands voor een verleidelijke belofte, vaak met erotiek erbij gedacht. In de tekst van de Odyssee gaat het om iets anders. In boek 12 waarschuwt de godin Circe dat de sirenen met hun helder klinkende lied iedere man betoveren die bij hen komt. Als Odysseus hun eiland nadert, roepen zij hem bij zijn naam en bieden zij kennis: zij weten alles wat Grieken en Trojanen bij Troje hebben doorstaan, en alles wat op de vruchtbare aarde gebeurt.

Zij bieden hem daarmee aan wat zelfs de Griekse goden voor zichzelf houden. Het lied werkt op nieuwsgierigheid, niet op begeerte.

Twee manieren om de klippen voorbij te komen

De Griekse literatuur kent twee geslaagde doortochten. Odysseus kiest voor beheersing: hij kneedt een grote koek bijenwas warm in de zon, stopt daarmee de oren van zijn roeiers dicht en laat zichzelf rechtop aan de mast binden. Zo hoort alleen hij het lied, en kan hij er niets mee doen.

Orpheus kiest ervoor de sirenen te overstemmen. Wanneer de Argonauten het eiland naderen, pakt hij zijn lier, het instrument dat ook bij Apollo hoort, en speelt zo snel dat de stemmen van de sirenen eronder verdwijnen. Butes springt alsnog overboord; Aphrodite zet hem aan land op de Siciliaanse kust.

Wat er daarna met de sirenen gebeurt, staat niet bij Homerus. Latere bronnen voegen toe dat een sirene moest sterven zodra iemand haar lied hoorde en toch ontkwam, en laten ze zich na de doortocht van Odysseus in de zee storten. In een andere overlevering verliezen zij een zangwedstrijd tegen de muzen en worden hun veren tot kransen geplukt.

Hoe de vissenstaart aan de sirene kwam

De zeemeermin op de rots komt niet uit de Griekse bronnen. De oudste beschrijving van een sirene met een vissenstaart staat in het Liber Monstrorum, een Latijnse monsterlijst uit de achtste eeuw na Christus. In de negende-eeuwse Physiologus van Bern is ze getekend als half vrouw en half vis, en vanaf de dertiende eeuw is de vissenvorm in verluchte handschriften de gewone voorstelling.

In de Romaanse talen bleef die verschuiving in het woord zitten: het Italiaanse en Spaanse sirena betekent zeemeermin. In het Nederlands ging het woord een andere kant op. Het toestel dat tonen van wisselende hoogte maakt, bouwde de Fransman Cagniard de la Tour in 1819 en vernoemde hij naar de zingende sirene; in het Nederlands is die betekenis vanaf 1889 opgetekend. Zo kwam de naam van de sirenen bij de brandweersirene terecht; over zulke naamsporen lees je meer bij Griekse namen.

Veelgestelde vragen