Penelope wachtte twintig jaar en won tijd met een weefsel

Wie zij is

Koningin van Ithaka, in de Odyssee steeds dochter van Ikarios

Man

Odysseus, koning van Ithaka

Zoon

Telemachos

Griekse naam

Πηνελόπεια, Penelopeia

Bekendste list

Het weefsel voor het grafkleed van Laertes

Aantal vrijers

108 bij Homerus, 136 in de lijsten van Apollodorus

Oudste bron

De Odyssee van Homerus

Graf

Een grafheuvel bij Mantineia in Arcadië, volgens Pausanias

Wie Penelope is en waarom haar huis vol vrijers zit

Penelope hoort in de Griekse mythologie bij Ithaka en niet bij een godenfamilie. Zij is de dochter van Ikarios, de vrouw van Odysseus en de moeder van Telemachos, en zij blijft achter wanneer haar man naar Troje vertrekt. Pas in het twintigste jaar komt hij terug, houdt Telemachos haar in boek 23 van de Odyssee voor. Homerus noemt haar keer op keer dochter van Ikarios en geeft haar het epitheton ἐχέφρων, verstandig in de zin van: met het hoofd erbij.

Haar positie is ingewikkelder dan alleen maar wachten. Omdat niemand weet of Odysseus dood is, kan zij niet rouwen en niet hertrouwen. Haar ouders dringen aan op een nieuw huwelijk, en haar inmiddels volwassen zoon ziet het bezit opgaan aan gasten die blijven eten. Telemachos telt die gasten in boek 16: 52 uit Dulichion, 24 uit Same, 20 uit Zakynthos en 12 uit Ithaka zelf. Een totaal noemt Homerus niet; opgeteld komen die aantallen uit op 108 vrijers in één huis. Apollodorus komt in zijn namenlijsten op 136.

Het weefsel voor Laertes, en waarom het drie keer wordt verteld

De bekendste list van Penelope gaat niet over een bruidskleed maar over een doodskleed. Zij belooft de vrijers te kiezen zodra het grafkleed voor Laertes, de vader van Odysseus, af is. Bij daglicht weeft zij aan het grote weefsel, bij fakkellicht haalt zij het 's nachts weer uit. Drie jaar werkt dat. In het vierde jaar verraadt een van haar dienstmeisjes haar en betrappen de vrijers haar op het uithalen.

De Odyssee vertelt die list drie keer, en elke keer door iemand anders. De vrijer Antinoos brengt hem in boek 2 als bewijs dat Penelope hen aan het lijntje houdt. Penelope zelf vertelt hem in boek 19 als iets waartoe zij werd gedreven. De schim van de gedode vrijer Amphimedon vat hem in boek 24 samen als een val: zij weigerde het huwelijk niet en maakte er ook geen eind aan. In alle drie de versies levert het weefsel hetzelfde op: uitstel, zonder dat Penelope een vrijer afwijst.

De proef met de boog en de twaalf bijlen

Het einde van de impasse komt van Penelope zelf. In boek 19 kondigt zij aan dat zij de boog van Odysseus zal uitzetten, met twaalf bijlen op een rij zoals haar man die in de hof neerzette. Wie de boog het makkelijkst spant en zijn pijl door alle twaalf schiet, zal zij volgen. Zij maakt daarmee een vaardigheid van de afwezige Odysseus tot voorwaarde. Ook bij Apollodorus is het Penelope die de vrijers de boog voorlegt.

Geen van hen krijgt het wapen gespannen. Antinoos wil de proef uitstellen tot de volgende dag, want het is in heel het land de feestdag van Apollo, en op zo'n dag spant niemand een boog. Of Penelope de bedelaar van de avond ervoor toen al had doorzien, zegt de tekst niet. Zij kondigt de proef aan kort nadat die bedelaar haar heeft verzekerd dat Odysseus terugkomt. Over de vraag of die twee dingen met elkaar te maken hebben, denken lezers van de Odyssee verschillend.

Hoe zij Odysseus test met het bed van olijfhout

Ook wanneer de vrijers dood zijn en haar man voor haar staat, gelooft Penelope het niet op zijn woord. Telemachos noemt haar hard van hart; zij antwoordt dat dat niet nodig is, want als het echt Odysseus is, hebben zij tekens die alleen zij tweeën kennen. Odysseus hoort het aan en zegt tegen zijn zoon dat zijn moeder hem maar moet testen.

Dat teken is het bed. Zij draagt de voedster op het bed naar buiten te brengen, het bed dat hij zelf bouwde, en hij wordt kwaad: niemand kan dat ding verplaatsen, want hij maakte het rond de stam van een olijfboom die in de slaapkamer stond. Aan die woede herkent zij hem, en pas dan valt zij hem om de hals.

In de onderwereld spreekt de schim van Agamemnon zich over haar uit. Hij werd bij zijn eigen thuiskomst door zijn vrouw gedood en schrijft dat aan Zeus en Aigisthos toe. Van Penelope zegt hij dat de roem van haar deugd nooit zal vergaan; over Klytaimnestra, de dochter van Tyndareos, zegt hij in dezelfde passage dat haar een lelijk lied wacht.

Antieke versies waarin zij niet trouw blijft

De trouwe Penelope is de versie van Homerus, en die werd de standaard. De oudheid kende ook andere lijnen. Apollodorus zet ze kort achter elkaar: volgens sommigen werd Penelope door Antinoos verleid, stuurde Odysseus haar terug naar haar vader en baarde zij in Mantineia in Arcadië Pan, een zoon van Hermes en daarmee een van de Griekse goden. Volgens anderen doodde Odysseus haar zelf, om Amphinomos. Dezelfde tekst kent ook een rustiger vervolg, waarin Telegonos, de zoon van Odysseus en Circe, met haar trouwt.

Pausanias beschrijft bij Mantineia een hoge aarden heuvel die voor het graf van Penelope doorgaat, langs de weg naar Orchomenos en naast een heiligdom van Artemis. Het plaatselijke verhaal daarbij luidt dat Odysseus haar zou hebben betrapt op het binnenhalen van minnaars en haar zou hebben weggestuurd, waarna zij via Sparta in Mantineia stierf. Pausanias merkt zelf op dat dit niet overeenkomt met het gedicht Thesprotis. Even verderop weegt hij een tweede grafclaim op dezelfde weg, die van Maira, de dochter van Atlas, van wie ook de Tegeaten zeiden dat zij bij hen lag. Pausanias noteert zulke claims zonder ze te beslechten.

Veelgestelde vragen