De doos van Pandora was in het Grieks een pot

Wie zij is

De eerste vrouw, gemaakt in opdracht van Zeus

Gemaakt door

Hephaistos, uit aarde en water

Man

Epimetheus, de broer van Prometheus

Dochter

Pyrrha, volgens latere navertellingen

Wat zij opent

Een pithos, een grote aardewerken voorraadpot

Wat erin achterblijft

Elpis: hoop of verwachting

Oudste bronnen

Theogonie en Werken en dagen van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Hoe Pandora gemaakt werd als vergelding voor het vuur

Pandora is in de Griekse mythologie de eerste vrouw. Zij wordt gemaakt als vergelding voor de diefstal van het vuur: Prometheus had dat vuur weggenomen en in een holle venkelstengel bij de mensen gebracht. Zeus zag de vonk beneden branden en liet, zo vertelt Hesiodus in de Theogonie, iets slechts maken als prijs voor dat vuur. Hephaistos vormde uit aarde de gestalte van een schuchter meisje, en Athena kleedde haar en deed haar een gordel om.

In Werken en dagen, het andere gedicht van Hesiodus, krijgt zij een naam en gaven van alle Griekse goden. Zeus beveelt Hephaistos aarde met water te mengen en er stem en kracht van mensen in te leggen. Athena leert haar weven en naaldwerk, Aphrodite geeft haar bekoorlijkheid en pijnlijk verlangen, Hermes legt leugens en listige woorden in haar en geeft haar spraak, de Gratiën en Peitho hangen haar gouden halsbanden om, de Horen bekransen haar met voorjaarsbloemen. Dan gaat zij naar Epimetheus, de broer van Prometheus, die de waarschuwing vergeet om nooit een gift van Zeus aan te nemen.

Wat de naam Pandora in het gedicht betekent

Hesiodus legt de naam zelf uit: zij heet Pandora omdat alle bewoners van de Olympus haar ieder een gift gaven. De naam is opgebouwd uit pan, alles, en doron, gift. Dat is de uitleg van de dichter binnen zijn eigen verhaal, en geen onafhankelijk bewijs voor de herkomst van de naam: de dichter heeft die uitleg nodig voor de wending in zijn verhaal. Dat Griekse namen vaker een eigenschap of een taak benoemen in plaats van een afkomst, staat op de pagina over naamgeving.

De pot in de Griekse tekst en de doos in de vertaling

Het woord dat Hesiodus gebruikt is πίθος, pithos. Dat zijn grote aardewerken voorraadpotten met een smalle voet, die de Grieken tussen de achtste en de zesde eeuw v.Chr. vooral op de eilanden maakten en in de kelders van huizen zetten. Erin bewaarden zij wijn, olie, graan, meel en druiven, en op de eilanden regenwater; een pithos kon ook dienst doen als wijgeschenk of als graf. De handeling die Hesiodus beschrijft past bij zo'n pot: de vrouw neemt het grote deksel met haar handen weg.

De doos komt uit een latere vertaling. Toen Erasmus het verhaal in 1508 in het Latijn navertelde in zijn spreekwoordenverzameling Adagia, gaf hij pithos weer als pyxis, het woord voor een doosje. Langs dat Latijn werd het een doos in het Nederlands, een boîte in het Frans, een Büchse in het Duits en een box in het Engels. In die vier talen gaat het verhaal sindsdien over een doos, terwijl de Griekse tekst een voorraadpot noemt.

Het verschil tussen die twee voorwerpen verandert het beeld van de scène. Een doosje past bij een nieuwsgierig meisje dat even een klepje optilt. Een pithos hoort bij een huishouden: hij staat er, hij is te groot om mee te nemen, en wat erin zit is voorraad voor later. De pot sluit ook aan bij de rest van het gedicht, want Werken en dagen gaat over boerenwerk, over wat je opslaat en over het jaar dat voor je ligt. Ook bij andere mythen heeft een later beeld de antieke tekst verdrongen: de wereldbol op de schouders van Atlas staat niet in de antieke bronnen, waarin hij de hemel draagt.

Waarom de hoop in de pot achterblijft

Over dit onderdeel van de mythe zijn de lezingen verdeeld. Hesiodus schrijft dat alleen Elpis, hoop of verwachting, in de pot achterbleef, in een onbreekbaar huis onder de rand, en dat zij niet naar buiten vloog omdat het deksel haar tegenhield, naar de wil van Zeus. Al het andere zwerft sindsdien onder de mensen rond, want de aarde is vol kwaad en de zee ook. Vóór die dag leefden de mensen volgens het gedicht zonder ziekte en zonder zwaar werk.

Daar begint de onenigheid: blijft de hoop voor ons bewaard, of wordt zij ons juist onthouden? Classicist William Hansen wijst erop dat het antwoord afhangt van wat voor pot je je voorstelt. In een pot vol onheil raakt wat binnenblijft de mensen niet, en dan is hoop die binnenblijft iets dat wij nooit krijgen. In een pot vol zegen, de vorm die in de fabeltraditie voorkomt, ontsnapt het goede naar de goden en blijft alleen de hoop bij ons achter als troost. Volgens Hansen vermengt Hesiodus die twee beelden, en daardoor laat zijn regel beide lezingen toe.

Dat is van belang voor wie de mythe aanhaalt. Wie zegt dat er altijd hoop overblijft, volgt de ene lezing en niet een vaststaand gegeven in de tekst. De regel van Hesiodus zegt waar de hoop zich bevindt, maar niet of de mensen haar daarmee hebben of missen.

De twee versies van Hesiodus

Hesiodus vertelt het verhaal twee keer, en de twee versies lopen uiteen. In de Theogonie heeft de vrouw geen naam en komt er geen pot aan te pas: zij is zelf het onheil, en uit haar komt volgens het gedicht het geslacht van de vrouwen, dat onder de mensen woont tot hun grote verdriet. In Werken en dagen heet zij Pandora, krijgt zij haar gaven van alle goden en verschijnt de pot. De pot hoort dus bij de jongere van de twee teksten; in de oudere komt hij niet voor.

In de populaire versie is er nog iets bijgekomen. Werken en dagen zegt niet waar de pot vandaan komt, en Pandora krijgt er geen verbod. De waarschuwing geldt Epimetheus, die geen gift van Zeus had moeten aannemen. In het bekende verhaal over een meisje dat een verboden doos opent, zijn die open einden later dichtgemaakt. Zulke bronverschillen zijn in de Griekse mythologie eerder regel dan uitzondering; bij Medusa lopen de versies net zo uiteen.

Pandora in de Atheense kunst en in het Nederlands

In Athene was Pandora ook in de kunst te zien. Op het voetstuk van het reusachtige Athenabeeld in het Parthenon, op de Akropolis, stond haar geboorte in reliëf, en volgens Plinius keken daar twintig goden bij toe. Op Attische vazen uit de vijfde eeuw v.Chr. komt zij ook voor, in scènes die vermoedelijk teruggaan op een verloren satyrspel van Sophocles. Op een van die vazen stijgt zij uit de grond op, een verwijzing naar haar herkomst uit klei.

In het Nederlands leeft vooral de uitdrukking voort. De spreekwoordenverzameling van F.A. Stoett omschrijft de doos van Pandora als een bron van veel ellende en leed, met Werken en dagen als klassieke bron en met tegenhangers in het Frans, Duits en Engels. In krantentaal gaat het meestal om een kwestie die, eenmaal aangeroerd, de ene complicatie na de andere oplevert: het Woordenboek van Populair Taalgebruik haalt een bericht uit 1955 aan waarin een Amerikaanse senator zegt dat de doos van Pandora geopend is. Dat is ook de betekenis van de doos van Pandora die je vandaag in het nieuws tegenkomt. Bij Hesiodus gaat het om iets anders: niet om een onderwerp dat je beter liet rusten, maar om onheil dat eenmaal buiten de pot niet meer terug te krijgen is.

Veelgestelde vragen