Orpheus, de zanger die naar de onderwereld afdaalde

Wat hij is

Sterfelijke zanger en lierspeler, geen god

Herkomst

Thracië; als geboorteplaats geldt Pimpleia bij de Olympus

Ouders

De muze Kalliope en koning Oiagros; Pindarus noemt Apollo als vader

Vrouw

Eurydice, in oudere Griekse bronnen naamloos of Agriope

Oudste vermelding

Een fragment van de dichter Ibycus, midden zesde eeuw v.Chr.

Dood

Verscheurd door vrouwen; zijn hoofd dreef naar Lesbos

Sterrenbeeld

Lyra, zijn lier tussen de sterren

De zanger die dieren, bomen en rivieren in beweging kreeg

Orpheus is in de Griekse mythologie geen god maar een mens: een zanger en lierspeler uit Thracië, de streek tussen Noordoost-Griekenland, Bulgarije en Europees Turkije. Zijn moeder is in de meeste bronnen de muze Kalliope, zijn vader koning Oiagros, en de dichter Pindarus lijkt Apollo als vader te noemen, de god van de muziek die hem volgens de overlevering zijn lier gaf. Als geboorteplaats geldt Pimpleia, aan de voet van de Olympus.

Hij hoort niet bij de Griekse goden, en dat is voor zijn verhaal van belang: hij kan verliezen en hij kan gedood worden. Simonides schrijft in de vijfde eeuw v.Chr. dat zijn muziek dieren, bomen en stenen in beweging kreeg en rivieren van hun loop deed afwijken. Zijn naam staat voor het eerst in een fragment van Ibycus, midden zesde eeuw v.Chr.; de oudste bekende afbeelding is ongeveer even oud, een fries in Delphi die hem met zijn lier op het dek van de Argo toont. Op die oudste afbeelding is hij al een van de Argonauten. In de Argonautica van Apollonios is hij degene die de bemanning langs de Sirenen krijgt, door harder en mooier te spelen dan zij.

Wat de naam Orpheus betekent

Over de naam Ὀρφεύς bestaat geen zekerheid. Taalkundigen brengen hem in verband met een veronderstelde Indo-Europese stam met de betekenis wees of knecht, waar ook het Griekse orphanos (vaderloos) en orphnē (duisternis) bij horen. De uitleg "beste stem" van de laatantieke mythograaf Fulgentius geldt als onwaarschijnlijk. Dat latere uitleggers een sprekende betekenis zoeken, zie je bij veel Griekse namen.

Omkijken of niet: twee uitkomsten van dezelfde mythe

De versie die iedereen kent gaat zo. Eurydice sterft aan een slangenbeet, Orpheus daalt af naar de onderwereld, zijn lied vermurwt de goden van de doden en hij mag haar meenemen op één voorwaarde: onderweg niet omkijken. Hij kijkt toch om en verliest haar voor de tweede keer. Die voorwaarde staat voor het eerst bij Vergilius, in het vierde boek van de Georgica, waar Persephone het verbod oplegt; Ovidius nam de scène decennia later over in de Metamorfosen.

In de oudere Griekse bronnen loopt het anders af. Euripides veronderstelt in de Alcestis een verhaal waarin de tocht lukt: Admetus wil met de stem van Orpheus zijn vrouw bij de doden weghalen. Bij Plato geven de onderwereldgoden hem alleen een schijngestalte, omdat hij als lierspeler niet durfde te sterven voor zijn liefde. Hermesianax, Isocrates, Diodorus Siculus en de Klaagzang voor Bion noemen de redding geslaagd. Ook de naam is jonger dan het verhaal: zijn vrouw blijft eeuwen naamloos, heet bij Hermesianax Agriope en staat pas in de Klaagzang voor Bion als Eurydice.

De versie die vandaag wordt naverteld, komt dus vooral van Vergilius en Ovidius; dat geldt ook voor de bekendste versie van de mythe van Medusa. Dat maakt verschil voor waar het verhaal over gaat. Zonder het verbod gaat het over muziek die de dood ongedaan maakt. Met het verbod gaat het ook over twijfel op het laatste moment.

Bron: Genevieve Liveley, Orpheus, in A Handbook to the Reception of Classical Mythology

Hoe de oudste opera over Eurydice eindigt

Ook latere vertellers kozen zelf hoe het verhaal afloopt. De oudste bewaarde opera, Euridice van Jacopo Peri, ging op 6 oktober 1600 in het Palazzo Pitti in Florence in première, gemaakt voor de bruiloftsfeesten van Maria de' Medici en Hendrik IV van Frankrijk. Het libretto van Ottavio Rinuccini volgt Ovidius, maar eindigt met de hereniging. Monteverdi's L'Orfeo volgde in 1607, Gluck zijn Orfeo ed Euridice in 1762.

Het zingende hoofd dat naar Lesbos dreef

De bronnen melden allemaal dat Orpheus een gewelddadige dood stierf, maar ze geven er verschillende redenen voor. In de verloren tragedie Bassarides van Aeschylus wordt Orpheus door een koor van bacchanten verscheurd; een laatantieke samenvatting van dat stuk geeft als reden dat hij alleen Apollo nog eerde en Dionysos liet vallen. Op Attische vazen uit de vijfde eeuw v.Chr. vallen vrouwen hem aan, en Ovidius schrijft dat de vrouwen van de Kikonen zich afgewezen voelden nadat Orpheus zich alleen nog tot jongens en mannen wendde.

Het verhaal gaat daarna verder met zijn hoofd en zijn lier. Zijn hoofd dreef met zijn lier de Hebros af naar de zee en kwam aan op Lesbos, bij Methymna. Bij Antissa kreeg het een heiligdom waar het als orakel sprak, tot Apollo het zwijgen oplegde. De lier brachten de muzen naar de hemel, als het sterrenbeeld Lyra.

Orfisme: gedichten en inwijdingsriten op zijn naam

Naast de zanger staat een religieus spoor dat zijn naam draagt. Vanaf de zesde of vijfde eeuw v.Chr. circuleerden gedichten en inwijdingsriten op naam van Orpheus. Die leer gaat over de ziel: de mens heeft een lichaam dat van de Titanen stamt en een goddelijke vonk van Dionysos, en wie niet is ingewijd wordt steeds opnieuw geboren. Het eerste wezen, Phanes, komt uit een kosmisch ei, en Zeus vernietigt de Titanen met zijn bliksem nadat zij het kind Dionysos hebben verslonden.

Van die riten zijn ook voorwerpen in graven teruggevonden. Vanaf de vierde eeuw v.Chr. zijn in Thurii, Hipponion, Thessalië en op Kreta dunne gouden blaadjes gevonden met instructies voor de dode: noem je een kind van de aarde en de sterrenhemel, en drink uit het meer van het geheugen, niet uit dat van de vergetelheid. Het bekendste orfische document is de papyrus van Derveni, van omstreeks 340 v.Chr., in 1962 in Macedonië gevonden en door Unesco in 2015 opgenomen als eerste boek van de westerse traditie. Dat betekent niet dat er een orfische kerk heeft bestaan. Aristoteles twijfelde al of de gedichten van Orpheus waren, en onder onderzoekers is het onbeslist of het orfisme ooit een samenhangende beweging was.

Veelgestelde vragen