Nike, de Griekse godin van de overwinning

Domein

Overwinning in strijd, sport en wedstrijden

Ouders

De Titaan Pallas en de riviergodin Styx

Broers en zus

Zelos, Kratos en Bia

Symbolen

Vleugels, overwinningskrans, palmtak

Romeinse naam

Victoria

Oudste bron

Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Een godin zonder eigen avonturen

Nike is de godin van de overwinning: het Griekse woord νίκη betekent letterlijk overwinning, de bovenhand in een gevecht of wedstrijd. In de Griekse mythologie is ze een personificatie: een begrip in de vorm van een godin, niet een godheid met liefdes, ruzies en zwerftochten. Wie een verhaal verwacht zoals dat van Medusa of Pegasus, vindt dat bij haar niet.

Te zien is ze wel overal. Op munten, vazen en tempels reikt een gevleugelde vrouw een krans of een palmtak aan, soms een schaal om te offeren. Ze vecht niet zelf; ze bekroont wie wint. In de kunst heeft ze daarom vooral een rol en weinig eigen karakter, en staat ze meestal naast een andere god.

Wie waren de ouders van Nike?

De oudste stamboom staat bij Hesiodus, rond 700 v.Chr. In zijn Theogonie baart Styx, de riviergodin van de onderwereld, bij de Titaan Pallas vier kinderen: Zelos (wedijver), Nike (overwinning), Kratos (kracht) en Bia (geweld). Hesiodus vertelt ook waarom dat viertal daarna bij de oppergod blijft. Styx koos in de oorlog tegen de Titanen de kant van Zeus, en als beloning kregen zij en haar kinderen een vaste plaats bij hem: ze hebben geen eigen huis en gaan nergens heen zonder dat hij voorgaat.

Andere bronnen geven haar andere ouders. Een Homerische hymne noemt Ares de vader van de oorlogszuchtige Overwinning, en er bestaan overleveringen waarin ze een dochter van Zeus zelf is of samen met Athena opgroeit. Dat komt vaker voor in de verhalen rond de Griekse goden: afkomst verschilt per dichter en per streek. Haar vader Pallas hoort tot dezelfde generatie als Atlas, de Titanen die de oorlog verloren; in andere lezingen staat ze juist naast Zeus op de Olympus.

Waarom de Nike op de Akropolis geen vleugels heeft

In Athene raakte Nike verweven met Athena. Op de Akropolis stond al tussen 580 en 560 v.Chr. een altaar voor Athena Nike, en rond 420 v.Chr. kreeg zij daar haar kleine tempel, met een balustrade vol gevleugelde Nikes die trofeeën oprichten. Het cultusbeeld binnen was juist vleugelloos, apteros. De reisschrijver Pausanias geeft de Atheense uitleg: zonder vleugels zou de Overwinning altijd blijven waar ze is.

Dat past bij hoe de Grieken over winnen dachten: een overwinning is iets dat je krijgt en ook weer kunt verliezen. De cultus was in Athene goed geregeld. In de late vijfde eeuw v.Chr. werd het ambt van priesteres bij het lot vergeven onder alle Atheense vrouwen, met een vast jaarsalaris van vijftig drachmen.

Nike godin uitspraak: hoe spreek je haar naam uit?

De naam wordt in het Nederlands vaak op de Engelse merkmanier gezegd, met een lange ij-klank en een duidelijke slot-ie. Grieks is dat niet. In het moderne Grieks klinkt νίκη als nie-kie, met de klemtoon op de eerste lettergreep. Voor het klassieke Attisch van de vijfde eeuw v.Chr. reconstrueren taalkundigen langere klinkers: ongeveer nie-kee, ook met de klemtoon voorop. In Nederlandse teksten over de mythologie zie je daarom vaak de schrijfwijze Nikè, om te laten zien dat de eind-e meedoet.

De verwarring is begrijpelijk, want het sportmerk is bewust naar haar genoemd: medewerker Jeff Johnson stelde de naam in 1971 voor. In Griekenland leeft haar naam ook los daarvan door: Niki is er een vrouwennaam, en νίκη staat gewoon in de sportuitslagen. Meer over zulke namen en hun betekenis vind je bij de Griekse namen.

Veelgestelde vragen