Narcissus, verliefd op zijn eigen spiegelbeeld

Soort figuur

Sterfelijke jongen, geen god

Herkomst

Thespiae in Boeotië, Midden-Griekenland

Ouders bij Ovidius

De riviergod Cephisus en de najade Liriope

Plek van de mythe

De bron bij Donacon op de Helikon

Antieke bronnen

Conon, Ovidius, Pausanias en papyrus P.Oxy. 4711

Nalatenschap

De narcisbloem en het woord narcissisme

Een jongen die zichzelf niet herkende

Narcissus is in de Griekse mythologie geen god en geen held, maar een sterfelijke jongen die beroemd was om zijn schoonheid. Hij hoorde thuis in het gebied van Thespiae, een stad in Boeotië aan de voet van de Helikon, de berg van de Muzen. Daar lag volgens de reisschrijver Pausanias bij de plek Donacon de bron waar hij in het water keek, zijn eigen spiegelbeeld niet herkende en er verliefd op werd. Aan die liefde ging hij dood.

In de mythe gaat het niet om ijdelheid, maar om een vergissing: Narcissus weet niet dat het gezicht in het water zijn eigen gezicht is. Bij de Romeinse dichter Ovidius is dat vooraf aangekondigd. Zijn moeder, de najade Liriope, vraagt de ziener Tiresias naar de toekomst van haar zoon, en die antwoordt dat de jongen lang zal leven zolang hij zichzelf niet leert kennen. Diezelfde Helikon is ook de berg waar het gevleugelde paard Pegasus met zijn hoef de muzenbron Hippocrene zou hebben opengeslagen.

Vier antieke versies van de mythe

Er is niet één versie van de narcissus mythe. Vier antieke vertellingen zijn bewaard, en ze verschillen vooral in het einde.

• Conon, een tijdgenoot van Ovidius: een jonge man die Ameinias heet wordt afgewezen door Narcissus, krijgt van hem een zwaard en doodt zich daarmee op diens stoep, na een gebed tot de wraakgodin Nemesis. Narcissus doodt daarna zichzelf.
• Papyrus P.Oxy. 4711, gepubliceerd in 2005 en mogelijk uit de Metamorphosen van Parthenius van Nicaea: een korte versie zonder Echo, waarin de jongen huilt om zijn gezicht in de bron, zijn bloed vergiet en aan de aarde geeft. Daaruit komt de bloem.
• Ovidius voegt de nimf Echo toe. Bij hem pleegt Narcissus geen zelfmoord maar kwijnt hij weg bij het water, en op de plek van zijn lichaam staat een bloem met witte blaadjes om een gele kern.
• Pausanias geeft daarnaast een minder bekende variant: Narcissus had een tweelingzus die op hem leek, en na haar dood zocht hij bij de bron troost in een beeld waarvan hij best wist dat het zijn eigen spiegelbeeld was.

Met die laatste versie spreekt Pausanias de bekendere lezing tegen. Hij vindt het ongeloofwaardig dat iemand die oud genoeg is om verliefd te worden zijn eigen spiegelbeeld niet herkent, en zet er daarom een verklaring naast die volgens hem wel kan. Ook de verhalen rond Medusa en de Griekse goden zijn door antieke auteurs onderling aangevuld en bestreden.

Is de narcis naar Narcissus genoemd?

Het lijkt vanzelfsprekend dat de bloem naar de jongen is genoemd, maar twee antieke auteurs zien dat anders. Pausanias schrijft dat de narcis er volgens hem eerder was, want een oudere dichter noemt de bloem al: hij verwijst naar de verzen van Pamphos over de dochter van Demeter. Plinius de Oudere leidt de plantennaam niet van Narcissus af, maar van het Griekse narke, dat verdoving betekent en ook in ons woord narcose zit.

Wat de naam precies betekent, is taalkundig niet zeker. Het motief van een bloem uit een gestorven jongen komt ook elders voor: de hyacint komt op dezelfde manier uit het bloed van Hyacinthus, de geliefde van Apollo. In Griekse verhalen wordt een naam vaker achteraf met een mythe verklaard, zoals ook bij Griekse namen te zien is.

Hoe kreeg narcissisme zijn naam?

Het woord narcissisme is veel jonger dan de mythe en komt uit de vroege psychologie, rond 1900. De arts Paul Näcke gebruikte in 1899 Narcismus voor iemand die zichzelf als lustobject behandelt; Havelock Ellis schreef een jaar eerder al over een narcissusachtige houding. Sigmund Freud maakte het begrip breed bekend in zijn opstel uit 1914, waarin narcissisme geen afwijking meer is maar een onderdeel van ieders ontwikkeling.

In het dagelijks taalgebruik betekent narcistisch vooral zelfverliefd en ongevoelig voor anderen. De Griekse Narcissus wist juist niet dat hij naar zichzelf keek. De mythe legt het moderne begrip dus niet uit; die betekenis is er pas ruim achttienhonderd jaar later aan toegevoegd.

Veelgestelde vragen