.jpg){kind=link}
Op deze pagina
- Wie hij is
- Zoon van de bouwmeester Daedalus, zonder eigen heldendaden
- Moeder
- Naucrate, bij Apollodorus een slaaf van Minos
- Grieks
- Ἴκαρος, Ikaros; de vorm Icarus komt via het Latijn
- Waar het misgaat
- Boven de Egeïsche Zee, op de vlucht van Kreta naar Sicilië
- Naar hem genoemd
- De Icarische Zee en het eiland Ikaria
- Belangrijkste antieke bronnen
- Diodorus van Sicilië 4.77, Ovidius Metamorfosen 8, Apollodorus Epitome 1.11-13
Een ontsnapping uit Kreta met veren, draad en bijenwas
Icarus is in de Griekse mythologie geen held met een eigen avontuur, maar de zoon van Daedalus, de bouwmeester die voor koning Minos van Kreta werkte. Zijn vlucht is een ontsnapping, en over de aanleiding verschillen de bronnen. Bij Apollodorus sluit Minos vader en zoon op nadat Theseus met hulp van Ariadne en de draad van Daedalus uit het Labyrint is weggekomen; bij Diodorus van Sicilië bedreigt Minos hem omdat hij de houten koe voor koningin Pasiphae maakte. Icarus speelt in geen van beide aanleidingen zelf een rol. Hij is de zoon van Daedalus en Naucrate, volgens Apollodorus een slaaf van Minos.
Wat Daedalus maakte, beschrijft Ovidius het nauwkeurigst: veren op een rij van klein naar groot, in het midden vastgezet met draad en aan de onderkant met bijenwas. Bij hem zegt Daedalus er ook bij waarom hij het doet, want Minos beheerst het land en het water maar niet de lucht. De vleugels zijn in alle versies zelfgemaakt gereedschap en geen geschenk van een god. Vliegen is in de Griekse verhalen zeldzaam en bijna altijd geleend van de Griekse goden: Perseus krijgt gevleugelde sandalen, Bellerophon berijdt het gevleugelde paard Pegasus. Icarus en zijn vader stijgen op met iets dat Daedalus zelf in elkaar heeft gezet.
Wie Daedalus was voordat hij op Kreta terechtkwam
Daedalus, in Griekse spelling Daidalos, komt in de bronnen uit Athene. Diodorus noemt hem een zoon van Metion en een afstammeling van Erechtheus, thuis in de stad van de Akropolis, en vertelt ook waarom hij wegging: uit afgunst doodde hij zijn neef Talos, de Areopagus verklaarde hem schuldig en hij vluchtte naar Kreta. Daar raakte hij om zijn vakmanschap bevriend met Minos, in de mythen een zoon van Zeus en Europa. Het Labyrint voor de Minotaurus is zijn beroemdste opdracht op het eiland.
De waarschuwing van Daedalus had twee kanten
In de gangbare samenvatting vloog Icarus te dicht bij de zon. De bronnen noemen daarnaast een tweede gevaar. Bij Ovidius waarschuwt Daedalus zijn zoon de middenweg te houden: te laag maakt het vocht de vleugels zwaar, te hoog schroeit de zon ze. Apollodorus zegt het concreter, namelijk niet hoog vliegen omdat de lijm in de zon smelt, en niet dicht bij de zee blijven omdat de veren van de damp losraken. Beide uitersten zijn in die versies gevaarlijk, en Daedalus vraagt zijn zoon daartussen te blijven.
Het gaat in die verslagen dus niet alleen om de hoogte: Icarus houdt de koers niet aan die zijn vader hem opgaf. In geen van de verslagen grijpt een god in. De bijenwas smelt, de veren laten los en hij valt. De Grieken kenden in Helios wel een zonnegod, later vaak met Apollo vereenzelvigd, maar in dit verhaal komt hij niet voor. Over welke hoogte veilig is, zijn de bronnen het onderling niet eens: in de vleugelversie van Diodorus bereikt Daedalus Sicilië juist door laag over de zee te vliegen.
Navertellingen laten vaak een deel van het verhaal weg. Drie dingen kun je nalezen: of de waarschuwing met beide gevaren erin staat, of er een god ingrijpt, en of Icarus vliegt of vaart. Gaat het alleen over de zon en over hoogmoed, dan volgt de navertelling de moraal die later aan het verhaal is gegeven en niet de antieke tekst.
Vier antieke verslagen over dezelfde vlucht
Een oorspronkelijke versie van de mythe bestaat niet. Er zijn navertellingen van drie auteurs die elkaar op belangrijke punten tegenspreken, en één van hen zet twee versies naast elkaar. Diodorus van Sicilië, eerste eeuw v.Chr., noteert eerst dat Daedalus per boot van Kreta wegvoer, dat zij bij een eiland in open zee aanlegden en dat Icarus bij het aan land gaan onbezonnen in het water viel. Daarna volgt bij hem de versie met de vleugels. In die eerste versie komen geen vleugels voor, terwijl de zee en het eiland ook daar naar hem genoemd worden.
Zulke varianten zijn in de Griekse mythologie gewoon: verhalen werden naast elkaar verteld en hoefden onderling niet te kloppen. De versie met de vleugels is het bekendst gebleven, maar het is niet de enige die is overgeleverd.
| Bron | Hoe ze Kreta verlaten | Hoe Icarus sterft | Wat de bron eraan toevoegt |
|---|---|---|---|
| Diodorus van Sicilië 4.77, eerste versie | Met een boot | Hij valt bij het aan land gaan in zee | Geen vleugels in het verhaal; de zee en het eiland heten toch naar hem |
| Diodorus van Sicilië 4.77, tweede versie | Met vleugels, met bijenwas samengevoegd | De zon smelt de bijenwas | Daedalus haalt het door laag over de zee te vliegen |
| Ovidius, Metamorfosen 8 | Vleugels van veren, draad en bijenwas | Hij vliegt te hoog, de zon maakt de bijenwas zacht | De waarschuwing met beide gevaren; Daedalus vervloekt zijn eigen vindingen en begraaft zijn zoon |
| Apollodorus, Epitome 1.11-13 | Vleugels, na opsluiting op last van Minos | De lijm smelt, hij valt in de Icarische Zee | Dezelfde tweezijdige waarschuwing; Daedalus bereikt Kamikos op Sicilië |
De zee en het eiland die zijn naam dragen
Ovidius laat vader en zoon langs Samos, Delos, Paros en de eilanden Lebinthos en Calymne vliegen. Daarna noemt hij de zee naar de verdronken jongen en het land waar hij hem begroef Ikaria. Die namen bestaan nog. De Icarische Zee, in het Grieks Ικάριο Πέλαγος, is het deel van de Egeïsche Zee tussen de Cycladen en de kust van Klein-Azië, met Samos, Patmos, Leros, Kos, Fournoi en Ikaria erin. Wie van Piraeus naar Samos vaart, steekt dat water over.
De betekenis van de naam Icarus
Wat de naam Icarus zelf betekent, leggen de antieke bronnen niet uit, en een zekere verklaring is er niet. Zij doen het omgekeerde: zij verklaren de plaatsnamen uit de persoon. Zo'n uitleg verbindt een naam aan een verhaal en is geen taalkundig bewijs. In het Grieks heet hij Ἰκαρος, Ikaros; de in het Nederlands gangbare vorm Icarus komt via het Latijn. Figuurlijk staat zijn naam voor eerzucht die te ver gaat. Die lezing is in de literatuur eeuwenlang uitgewerkt, en zij gaat alleen over het gevaar van te hoog vliegen; het tweede gevaar uit de bronnen laat zij weg.
Veelgestelde vragen
Vloog Icarus te dicht bij de zon?
In de versies met vleugels wel, maar dat was niet het enige verbod. Ovidius en Apollodorus laten Daedalus twee gevaren noemen: te hoog, want dan smelt de bijenwas of de lijm, en te laag, want dan maakt het water de veren zwaar. Icarus steeg steeds hoger en viel toen zijn vleugels uit elkaar vielen. In de eerste versie van Diodorus vliegt hij niet eens: daar valt hij bij het aan land gaan uit een boot.
Waarom smelt de bijenwas als het hoger in de lucht juist kouder is?
Omdat het verhaal rekent met een zon die heet wordt zodra je er dichtbij komt, en niet met de atmosfeer zoals wij die kennen, waarin het hoger juist kouder wordt. De bijenwas is in de bronnen ook geen natuurkundige verklaring maar het zwakke punt van het gereedschap: Daedalus bindt de veren in het midden met draad en zet ze aan de onderkant vast met bijenwas, en juist die verbinding laat in de verhalen los.
Bronnen
- Ovidius, Metamorfosen boek 8 (vertaling A.S. Kline, University of Virginia) · De bouw van de vleugels uit gegradeerde veren, draad in het midden en bijenwas aan de onderkant, de uitspraak dat Minos land en zee maar niet de hemel beheerst, de waarschuwing om de middenweg te houden met vocht bij te laag en de schroeiende zon bij te hoog, de eilanden Samos, Delos, Paros, Lebinthos en Calymne onderweg, het zacht worden van de bijenwas, het vervloeken van zijn eigen vindingen, de begrafenis en de namen Icarische Zee en Ikaria · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Apollodorus, Bibliotheke, Epitome 1.11-1.13 (vertaling Frazer, University of Victoria) · De opsluiting van Daedalus en Icarus nadat Theseus met Ariadne was ontsnapt, Naucrate als moeder en slaaf van Minos, de tweezijdige waarschuwing om niet hoog te vliegen omdat de lijm in de zon smelt en niet laag omdat de veren van de damp losraken, het smelten van de lijm, de val in de Icarische Zee en de aankomst van Daedalus in Kamikos op Sicilië · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Diodorus van Sicilië, Bibliotheca historica 4.76-4.77 (LacusCurtius) · Daedalus als Athener en zoon van Metion uit het geslacht van Erechtheus, de doodslag op Talos en het vonnis van de Areopagus, de vlucht naar Kreta en de vriendschap met Minos, de houten koe voor Pasiphae en de dreiging van Minos, de eerste versie waarin zij per boot vluchten en Icarus bij het aan land gaan verdrinkt, en de tweede versie met vleugels van bijenwas waarin Daedalus laag over de zee naar Sicilië vliegt · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Wikipedia: Icarian Sea · De ligging van de Icarische Zee tussen de Cycladen en Klein-Azië, de Griekse naam Ικάριο Πέλαγος en de eilanden Samos, Kos, Patmos, Leros, Fournoi en Ikaria daarin · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Wikipedia: Icarus · De Griekse spelling Ἴκαρος, de ligging van Ikaria ten zuidwesten van Samos en de lezing van de mythe in de literatuur als gevolg van te grote eerzucht · geraadpleegd 4 oktober 2026