Peloponnesische Oorlog: Athene tegen Sparta, 431 tot 404 voor Christus

Jaren

431 tot 404 voor Christus, zevenentwintig jaar

Partijen

Athene en de Delisch-Attische Zeebond tegen Sparta en de Peloponnesische Bond

Fasen

Archidamische Oorlog (431 tot 421), Vrede van Nikias met tussenjaren, Dekeleïsche of Ionische Oorlog (413 tot 404)

Keerpunt

de Siciliaanse expeditie, 415 tot 413 voor Christus

Beslissende slag

Aigospotamoi, 405 voor Christus, onder de Spartaanse vlootvoogd Lysander

Uitkomst

Athene capituleert in 404 voor Christus, breekt de Lange Muren af en verliest zijn bond

Belangrijkste bronnen

Thucydides tot 411 voor Christus, daarna de Hellenika van Xenophon

Welke drie fasen had de oorlog?

De Peloponnesische Oorlog duurde van 431 tot 404 voor Christus en zette twee bondgenootschappen tegenover elkaar: Athene met de Delisch-Attische Zeebond, en Sparta met de Peloponnesische Bond. Vrijwel elke Griekse stadstaat koos daarin partij, en daarom geldt deze oorlog in de geschiedenis van Griekenland als het breekpunt van de klassieke eeuw.

Het was geen aaneengesloten veldtocht. De oorlog valt in drie stukken. De Archidamische Oorlog (431 tot 421 voor Christus) is genoemd naar de Spartaanse koning Archidamos, die Attica jaar na jaar binnenviel. In 421 sloten de partijen de Vrede van Nikias, bedoeld voor vijftig jaar. In de jaren daarna werd er doorgevochten via bondgenoten, onder meer bij Mantinea in 418; die vrede hield dus vooral op papier. De slotfase heet de Dekeleïsche of Ionische Oorlog (413 tot 404), naar het Spartaanse fort bij Dekeleia in Attica. Verwar het geheel niet met de eerste Peloponnesische Oorlog van ongeveer 460 tot 445 voor Christus; wie zonder nadere aanduiding over dé Peloponnesische Oorlog spreekt, bedoelt de tweede.

Waarom liep de oorlog zo lang vast?

De patstelling van de eerste tien jaar volgt uit de kracht van beide kanten. Sparta had het beste hoplietenleger van het oude Griekenland maar vrijwel geen vloot; Athene had de vloot en de contributies van honderden bondsleden, maar versloeg dat landleger niet in het open veld. Athene koos daarom voor uitputting: de bevolking van Attica trok zich bij elke inval terug achter de Lange Muren tussen stad en haven, zodat de aanvoer over zee bleef lopen terwijl het platteland werd verwoest.

Militair werkte dat, maar in de volgepakte stad brak in 430 voor Christus een epidemie uit die volgens de overlevering een kwart tot een derde van de burgerbevolking doodde, onder wie Perikles in 429. Zo kon geen van beide partijen de ander dwingen, en bleef het bij wisselend succes, zoals de Atheense gevangenneming van Spartaanse hoplieten bij Sphakteria in 425. Ook Socrates vocht in deze oorlog mee als hopliet; het naoorlogse Athene stelde hem later terecht.

Sicilië en het Perzische geld

Twee dingen braken de patstelling. Het eerste was de Siciliaanse expeditie van 415 tot 413 voor Christus, een Atheense vloot- en legermacht naar Syracuse die vrijwel volledig verloren ging; de bevelhebbers Nikias en Demosthenes werden gedood. Het tweede was geld: Perzië, dat eerder tegen de Grieken had gevochten, sloot in 412 of 411 voor Christus een verdrag met Sparta en betaalde de opbouw van een Spartaanse vloot. Met een vloot tegenover zich was Athene ook op zee niet meer de sterkste.

In 405 voor Christus vernietigde de Spartaanse vlootvoogd Lysander bij Aigospotamoi in de Hellespont de Atheense vloot op het strand, en daarmee de graanroute uit de Zwarte Zee. Athene capituleerde in 404: de Zeebond werd opgeheven, de Lange Muren gingen omlaag, de vloot werd teruggebracht tot een handvol schepen en er kwam een pro-Spartaans bewind, de Dertig, dat binnen een jaar weer werd verdreven. Sparta won de oorlog, maar hield Griekenland niet bijeen: het verloor zelf in 371 voor Christus bij Leuktra van Thebe, en de machtsstrijd eindigde pas bij Philippus II en Alexander de Grote.

Wat weten we van Thucydides?

Bijna alles wat we van deze oorlog weten, komt van tijdgenoot Thucydides, een Atheense veldheer die het conflict jaar voor jaar beschreef en de oorzaken bij machtsverhoudingen zocht in plaats van bij godenwil. Hij is daarmee de belangrijkste bron, maar geen neutrale: hij schreef als Athener, bewerkte de redevoeringen in zijn tekst zelf en had voorkeuren onder de politici die hij beschrijft.

Zijn tekst breekt midden in de gebeurtenissen van 411 voor Christus af. De laatste zeven oorlogsjaren, inclusief Aigospotamoi en de capitulatie, kennen we vooral uit de Hellenika van Xenophon plus latere auteurs als Diodorus en Plutarchus. De beslissende tweede helft van de oorlog is dus slechter overgeleverd dan de eerste. Dat is een andere onzekerheid dan bij de Trojaanse Oorlog, waarvoor geen ooggetuige bestaat en alleen de epiek van Homerus uit eeuwen later: bij de Peloponnesische Oorlog gaat de discussie over de details, niet over de vraag of de oorlog is gevoerd.

Veelgestelde vragen