Op deze pagina
- Geboren
- Ongeveer 540 voor Christus, geschat jaar
- Gestorven
- 480 voor Christus, bij Thermopylae
- Vader
- Anaxandridas II
- Halfbroers
- Kleomenes I, Dorieus en Kleombrotos
- Vrouw
- Gorgo, dochter van Kleomenes I
- Zoon en opvolger
- Pleistarchos
- Regeerde
- Ongeveer 489 tot 480 voor Christus, samen met Leotychidas II
- Belangrijkste bron
- Herodotus, Historiae boek 7
Hoeveel Grieken stonden er bij Thermopylae?
Leonidas was koning van Sparta en voerde in 480 voor Christus het Griekse leger aan dat de bergpas van Thermopylae bezette om de Perzische opmars te vertragen. De driehonderd uit films en strips zijn echt, maar zij waren niet de enige verdedigers. Herodotus komt op ongeveer zevenduizend Grieken in de pas, een aantal dat moderne historici aanhouden: driehonderd Spartaanse burgers, naar schatting negenhonderd heloten als hulptroepen, zo'n zevenhonderd man uit Thespiai, ongeveer vierhonderd Thebanen en kleinere groepen uit Phokis en andere stadstaten.
Over zijn leven voor die slag is weinig bekend. Hij was de derde zoon van Anaxandridas II en kwam rond 489 voor Christus op de troon, nadat zijn halfbroer Dorieus op Sicilië was gesneuveld en zijn halfbroer Kleomenes I om het leven kwam. Hij trouwde met Gorgo, de dochter van Kleomenes, wat zijn aanspraak versterkte. Een Spartaanse koning deelde de macht altijd met een tweede koning uit het andere koningshuis, in dit geval Leotychidas II. Zijn plaats in de Griekse geschiedenis berust vooral op dat ene gevecht.
Waarom stuurde Sparta zo weinig soldaten mee?
Dat had een religieuze reden. Sparta vierde de Karneia, een feest voor Apollo waarbij het Spartaanse recht geen veldtocht toestond, en tegelijk liep de wapenstilstand rond de Olympische Spelen. De eforen, de vijf jaarlijks gekozen bestuurders, stuurden daarom alleen een voorhoede onder Leonidas: driehonderd man uit zijn koninklijke garde, met de bedoeling onderweg bondgenoten op te pikken en het hele leger later te laten volgen. Dat leger kwam nooit. Over de opbouw van dat burgerleger en de onvrije boeren waarop het rustte, lees je meer op de pagina over Sparta als stadstaat.
Herodotus noemt nog twee details. De driehonderd waren gekozen uit mannen met levende zonen, zodat geen familielijn zou uitsterven, en het orakel van Delphi had Sparta laten weten dat de stad om een dode koning uit het geslacht van Herakles zou rouwen. Of die voorspelling voor de slag rondging of pas daarna vorm kreeg, valt niet vast te stellen: Herodotus schreef decennia later.
Hoe verliep de slag bij Thermopylae?
De Grieken kozen de pas omdat die smal was: tussen berg en zee lag een doorgang waar de Perzen hun overmacht niet konden uitspelen. Die ligging is nu niet meer te zien, doordat de kustlijn kilometers is opgeschoven; wat er wel te zien is, staat op de pagina over de pas van Thermopylae. Twee dagen hielden de Grieken stand. Toen wees een plaatselijke bewoner, bij Herodotus Ephialtes, de Perzen op het bergpad Anopaia dat achter de Griekse stelling uitkwam; de Phokiërs die het bewaakten werden verrast en opzijgezet.
Leonidas stuurde het grootste deel van de bondgenoten weg en bleef met ongeveer tweeduizend man achter. Hij sneuvelde op de derde dag, waarna er om zijn lichaam werd gevochten. Volgens Herodotus liet Xerxes het hoofd afslaan en het lijf aan een staak hangen, iets wat hij ook voor Perzische maatstaven uitzonderlijk noemt. Het verraad wordt niet door alle moderne historici overgenomen: zij vinden het twijfelachtig dat de Perzen een verrader nodig hadden, omdat hun verkenners zo'n route zelf konden vinden. De pas vertraagde de inval, maar hield de Perzen niet tegen. Tien jaar eerder hadden de Atheners hen wel verslagen, bij het slagveld van Marathon.
Molon labe staat niet bij Herodotus
De bekendste uitspraak van Leonidas is μολὰν λαβέ, molon labe, ofwel: kom ze maar halen, als antwoord op de Perzische eis de wapens in te leveren. Die regel staat niet in Herodotus. Hij komt uit de Spartaanse spreukenverzameling van Plutarchus, die ruim vijfhonderd jaar na de slag is opgeschreven. Daarmee is de uitspraak niet onwaar, maar ze is niet opgetekend door iemand die de slag heeft meegemaakt. Hetzelfde geldt voor het grafschrift dat aan de dichter Simonides wordt toegeschreven, waarin de gevallenen de voorbijganger vragen Sparta te melden dat zij hier gehoorzaam aan hun woorden liggen.
In Sparta zelf werd Leonidas een held met een eigen cultus. Pausanias meldt dat zijn beenderen veertig jaar na de slag naar de stad werden gebracht en opnieuw begraven, met jaarlijkse spelen, de Leonideia, waaraan alleen Spartanen mochten meedoen. Die eredienst liep door tot in de tweede eeuw na Christus. Binnen de geschiedenis van het oude Griekenland is hij vooral bekend om een gevecht dat hij verloor. Thermopylae leverde tijd op; de inval werd beslist bij Salamis en een jaar later bij Plataiai. Ruim anderhalve eeuw later trok Alexander de Grote juist zelf het Perzische rijk binnen.
Veelgestelde vragen
Heeft Leonidas echt bestaan?
Ja. Leonidas staat in de koningslijst van het Agiadenhuis, hij had een opvolger in zijn zoon Pleistarchos, en Herodotus schreef over hem binnen enkele decennia na zijn dood, toen er nog mensen leefden die de Perzische oorlogen hadden meegemaakt. Onzeker blijft bijna alles uit zijn leven voor 480 voor Christus: van zijn tien jaar regeren is nauwelijks iets vastgelegd.
Hoe oud was Leonidas toen hij sneuvelde?
Vermoedelijk rond de zestig. Zijn geboortejaar wordt meestal op ongeveer 540 voor Christus gezet, maar dat is een reconstructie uit de familieverhoudingen en geen jaartal uit een antieke tekst. Hij kwam pas aan de macht nadat twee oudere halfbroers waren weggevallen, en dat maakt een late troonsbestijging aannemelijk. Een zestiger die zelf meevocht was in Sparta geen uitzondering: burgers bleven tot hun zestigste krijgsplichtig.
Bronnen
- Leonidas I (Wikipedia) · De afstamming uit het Agiadenhuis, vader Anaxandridas II, de halfbroers Kleomenes I, Dorieus en Kleombrotos, het huwelijk met Gorgo, zoon Pleistarchos, de regeerperiode naast Leotychidas II, de troepenaantallen met driehonderd Spartanen, negenhonderd heloten, zevenhonderd Thespiërs en vierhonderd Thebanen, het orakel over een dode koning uit het geslacht van Herakles, het onthoofden en ophangen van het lichaam bij Herodotus 7.238, molon labe uit Plutarchus (Spreuken van Spartanen 225c) en de Leonideia tot in de tweede eeuw na Christus · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Battle of Thermopylae (Wikipedia) · De Karneia en de Olympische wapenstilstand als reden voor de kleine voorhoede, het besluit van de eforen, de selectie van mannen met levende zonen, de ongeveer zevenduizend Grieken bij Herodotus en bij moderne schattingen, het Anopaia-pad en de verraste Phokiërs, het wegzenden van de bondgenoten met ongeveer tweeduizend man achter, en het grafschrift van Simonides · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Leonidas (Livius.org) · Bevestigt dat hij de derde zoon van Anaxandridas was en rond 488 voor Christus koning werd na de dood van Dorieus op Sicilië en van Kleomenes, het huwelijk met Gorgo als versterking van zijn aanspraak, en de kritische lezing dat het verraad van Ephialtes twijfelachtig is omdat Perzische verkenners het pad zelf konden vinden · geraadpleegd 4 oktober 2026