Theseus, de held die Athene tot één stad maakte

Rol

Koning van Athene in de mythe, doder van de Minotaurus

Moeder

Aithra, dochter van koning Pittheus van Troizen

Vaders

Aigeus van Athene en de zeegod Poseidon

Belangrijkste bron

Leven van Theseus van Plutarchus, rond 100 n.Chr.

Dood

Op Skyros van de rotsen geworpen door koning Lykomedes

Botten naar Athene

Rond 475 v.Chr. opgegraven door Kimon

Twee vaders en het zwaard onder de steen

Theseus is de held van Athene: de man die volgens de Griekse mythologie de Minotaurus in het labyrint van Knossos doodde en daarna koning van de stad werd. Zijn moeder was Aithra, dochter van koning Pittheus van Troizen. Over zijn vader lopen de verhalen uiteen: hij geldt zowel als zoon van de Atheense koning Aigeus als van de zeegod Poseidon, een van de twaalf Griekse goden. Via Aigeus heeft hij recht op de troon, aan Poseidon dankt hij zijn kracht.

Zijn verhaal begint met een proef. Aigeus legde bij Troizen een zwaard en een paar sandalen onder een zware steen en liet weten dat zijn zoon pas naar Athene mocht komen als hij die steen kon optillen. Theseus deed dat, nam de tekens mee en reisde niet over zee, maar over de gevaarlijke landweg. Op die route rekende hij af met een reeks rovers die reizigers elk op hun eigen manier ombrachten: Periphetes met de knots, Sinis de pijnboombuiger, Skiron bij de kliffen van Megara, de worstelaar Kerkyon en Prokrustes met zijn bed. Plutarchus noemt het motief erbij: Theseus wilde niet onderdoen voor Herakles.

De Minotaurus en de draad van Ariadne

Athene moest aan koning Minos van Kreta, in de mythe een zoon van Zeus, een zware schatting betalen: zeven jongens en zeven meisjes, volgens Plutarchus elke negen jaar, bestemd voor de Minotaurus in het labyrint. Theseus meldde zich vrijwillig aan. Ariadne, de dochter van Minos, gaf hem een kluwen draad waarmee hij de weg terugvond nadat hij het monster had gedood. Op de terugweg liet hij haar achter op Naxos.

Over wat er daarna met Ariadne gebeurde, vertellen de bronnen verschillende dingen, en Plutarchus zet die versies naast elkaar zonder er een te kiezen. In de ene lezing verhangt Ariadne zich, in een andere leeft ze op Naxos verder met de priester Oinaros, in een derde trouwt ze met de god Dionysos, en een Naxische versie houdt het op twee verschillende vrouwen die Ariadne heten. In één variant sterft ze door toedoen van Artemis. Ook over het monster bestaat een nuchtere lezing, die Plutarchus kent: daarin werden de Atheense kinderen op Kreta gewoon slaaf. Onderweg naar huis offerde Theseus op Delos aan Apollo en danste er de geranos, de kraanvogeldans, waarvan werd gezegd dat de bochten de gangen van het labyrint nabootsten.

Bij de thuisreis hoort de afspraak die Theseus vergat. Hij zou een wit zeil hijsen als hij leefde en een zwart als hij dood was. Hij dacht er niet aan, Aigeus zag het zwarte zeil en stortte zich van de rots. De dichter Simonides sprak van een rood zeil. Dat de Egeïsche Zee naar Aigeus genoemd is, hoort bij dat verhaal; het is een verklaring uit de overlevering, geen vaststaande taalkundige afleiding.

Theseus als koning en stichter van Athene

Theseus is niet alleen een monsterdoder als Perseus, die de gorgo Medusa onthoofdde, of Bellerophon, die vanaf het gevleugelde paard Pegasus vocht. In de verhalen heeft hij ook een politieke rol. Als koning zou hij de verspreide gemeenschappen van Attica hebben samengebracht in één stad, de synoikismos, en volgens Plutarchus de machtigen daarbij bestuur zonder koning hebben beloofd. Aan dezelfde koningstijd hangen de verhalen over zijn tweede huwelijk met Phaidra en de dood van zijn zoon Hippolytos, de stof van een tragedie van Euripides.

Theseus komt pas in de zesde eeuw v.Chr. echt op, in de periode waarin Athene zelf opkomt, als eigen Atheense tegenhanger van de overal vereerde Herakles. Na de slag bij Marathon beval een orakel de Atheners zijn botten terug te halen. Rond 475 v.Chr. groef Kimon op Skyros een kist op met het gebeente van een uitzonderlijk grote man, met een bronzen speer en een zwaard ernaast, en bracht die naar Athene, waar ze een eigen heiligdom kregen.

Het schip van Theseus

Eén detail uit de mythe is ook buiten de mythologie bekend geworden. Het schip waarmee Theseus van Kreta terugkwam, bewaarden de Atheners volgens Plutarchus tot in de tijd van Demetrios van Phaleron, in de late vierde eeuw v.Chr. Telkens haalden ze verrotte planken eruit en zetten er nieuwe in, tot er van het oorspronkelijke hout niets meer over was.

Plutarchus vermeldt dat filosofen daarover van mening verschilden: is dit nog hetzelfde schip of niet? Die vraag staat sindsdien bekend als het schip van Theseus en wordt nog altijd gebruikt om na te denken over identiteit die verandering overleeft, van een volledig gerestaureerd gebouw tot de cellen in een lichaam.

Veelgestelde vragen