Sfinx, het raadselmonster van Thebe

Soort wezen

Vrouwelijk mengwezen: vrouwengezicht, leeuwenlichaam, vogelvleugels

Ouders

Echidna en de hond Orthos bij Hesiodus, Echidna en Typhon bij Apollodorus

Werkterrein

Thebe in Boeotië, volgens Apollodorus gestuurd door Hera

Beroemd om

Het raadsel over het wezen met één stem dat vier-, twee- en driebenig wordt

Verslagen door

Oidipous, met het antwoord "de mens"

Oudste bron

Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Wat is de sfinx in de Griekse mythologie

De sfinx is een mengwezen uit de Griekse mythologie, en in de Griekse vorm altijd vrouwelijk. Apollodorus beschrijft haar in zijn Bibliotheke nauwkeurig: het gezicht van een vrouw, de borst, poten en staart van een leeuw, de vleugels van een vogel. Zij teisterde Thebe in Boëotië, een stad in Midden-Griekenland.

Over haar afkomst zeggen de bronnen niet hetzelfde. Hesiodus noemt haar rond 700 v.Chr. als eerste, in een paar regels: Echidna kreeg haar bij de hond Orthos, en zij werd de ondergang van de Kadmeeërs, de inwoners van Thebe. Apollodorus houdt Echidna als moeder aan, maar noemt het monster Typhon als vader. Hij voegt er iets aan toe wat bij Hesiodus niet staat: Hera stuurde de sfinx naar Thebe. Waarom zij dat deed, schrijft hij er niet bij. Hera, de vrouw van Zeus, bracht volgens Hesiodus ook de leeuw van Nemea groot.

In dezelfde passage bij Hesiodus staat de Chimaera, met haar drie koppen en haar vuur, die werd gedood door Bellerophon op het gevleugelde paard Pegasus. Ook de gorgo Medusa met haar slangenhaar hoort bij deze groep mengwezens.

Betekenis en herkomst van de naam sfinx

De betekenis van de naam staat niet vast. Het Griekse Σφίγξ (Sphinx) wordt meestal verbonden met sphingo, knellen of dichtknijpen, zoals een leeuw zijn prooi doodt. Een omstreden alternatief leidt hem af van het Egyptische shesepankh, levend beeld; bewezen is geen van beide. In het Nederlands kom je ook de schrijfwijze sfynx tegen; de gangbare vorm is sfinx. Wat andere Griekse namen betekenen, staat op de pagina over Griekse namen en hun betekenis.

Het raadsel van de sfinx en het antwoord van Oidipous

Bij Apollodorus luidt het raadsel: wat heeft één stem en wordt vierbenig, tweebenig en driebenig? De sfinx had het volgens die overlevering van de Muzen geleerd. Wie het antwoord niet wist, werd weggegrist en opgegeten.

Oidipous antwoordde in één woord: de mens. Als zuigeling kruipt hij op vier ledematen, als volwassene loopt hij op twee benen, en als oude man geeft zijn stok hem een derde steun. Daarna stortte de sfinx zich van de burcht van Thebe. Oidipous werd koning van de stad die hij had bevrijd, en trouwde met de koningin zonder te weten dat zij zijn moeder was.

In de meeste Griekse verhalen wordt een monster met geweld verslagen, door een held die hulp krijgt van de Griekse goden. Bij de sfinx is een antwoord genoeg.

Griekse of Egyptische sfinx: wat is het verschil

Bij het woord sfinx denken veel mensen aan het Egyptische beeld bij Gizeh. Dat is een ander wezen; het verschil zit in geslacht, vleugels en rol.

De Egyptische sfinx is doorgaans mannelijk, een leeuwenlichaam met het hoofd van een farao, en heeft geen vleugels; die vorm heet een androsfinx. Hij staat er als wachter en als beeld van kracht. De Grote Sfinx van Gizeh, volgens de gangbare datering gebouwd tussen 2600 en 2500 v.Chr., draagt de gelaatstrekken van farao Chefren. De Griekse sfinx is vrouwelijk, heeft vleugels en is geen wachter maar een bedreiging: zij stelt een vraag en doodt wie het antwoord niet weet.

De beeldvorm zelf komt uit Egypte en het Nabije Oosten; de Grieken namen die over in de tijd dat zij met Egypte handel dreven. Het wezen dat zij eraan verbonden, kreeg in hun verhalen een eigen gedaante en een eigen rol.

De sfinx in Griekse kunst: op een zuil in een heiligdom

In Griekenland zelf komt de sfinx vooral voor als wijdingsgeschenk, hoog op een zuil boven de bezoekers van een heiligdom. Rond 560 v.Chr. gaven de bewoners van Naxos een sfinx van Naxisch marmer aan Apollo in Delphi, op een Ionische zuil van ongeveer tien meter: met basis zo'n twaalf meter in totaal, bij het heiligdom van Gaia, de oudste cultusplaats van Delphi. De Naxiërs kregen er promanteia voor terug: het recht om als eersten het orakel te bevragen.

Athene had zo'n beeld ook. In het Akropolismuseum staat een wijdingssfinx van Parisch marmer uit 540 tot 530 v.Chr., opgegraven ten oosten van het Parthenon, met de archaïsche glimlach van haar tijd en vleugels die rood en zwart beschilderd waren; ook zij stond op een hoge zuil. Zo'n beeld op de Akropolis van Athene was een geschenk aan een god. In de verhalen is de sfinx een bedreiging; in de Griekse kunst komt zij vooral als gewijd beeld voor.

Sfinx van de Alpen: het observatorium bij de Jungfraujoch

De sfinx van de Alpen heeft met Griekenland niets te maken. Het Sphinx-observatorium staat op 3.571 meter hoogte bij de Jungfraujoch in Zwitserland, tussen de bergen Jungfrau en Mönch, op een rotskop die Sphinx heet en waaraan het zijn naam ontleent. Het is in 1937 in gebruik genomen, je komt er met een lift door de berg vanaf het hoogste treinstation van Europa, en er wordt nog steeds gemeten en onderzocht.

Veelgestelde vragen