Rhea, de titanengodin die Zeus verborg

Generatie

Titanen, de godengeneratie vóór de Olympiers

Ouders

Gaia (aarde) en Ouranos (hemel)

Partner

Kronos, haar eigen broer

Kinderen

Hestia, Demeter, Hera, Hades, Poseidon en Zeus

Vaste titel

Meter Theon, moeder van de goden

Oudste uitvoerige bron

Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Wie was Rhea?

Rhea hoort niet bij de twaalf goden van de Olympus, maar bij de generatie daarvóór. In de Griekse mythologie is ze een van de Titanen, de kinderen van de aardgodin Gaia en de hemelgod Ouranos. Met haar broer Kronos, die op dat moment over de wereld heerste, kreeg ze zes kinderen: Hestia, Demeter, Hera, Hades, Poseidon en Zeus.

Kronos had gehoord dat hij door zijn eigen zoon onttroond zou worden, precies zoals hij dat zelf met zijn vader had gedaan. Hij loste dat op door elk kind op te slokken zodra het geboren was. Bij Hesiodus gebeurt dat in vaste volgorde, van Hestia tot Poseidon. Toen Rhea zwanger was van haar jongste, vroeg ze haar eigen ouders om een plan; Gaia en Ouranos stuurden haar naar Kreta. Daar werd Zeus geboren, en via hem kwamen de latere Griekse goden aan de macht.

Waar op Kreta werd Zeus geboren?

Dat haar jongste zoon Zeus op Kreta werd geboren, is in de bronnen vrij constant. Wáár op Kreta is dat niet. Hesiodus stuurt Rhea naar Lyktos en laat Gaia het kind verbergen in een grot op de bosrijke berg Aigaion. Apollodorus, eeuwen later, legt de bevalling in een grot bij Dikte, de berg in het oosten van het eiland. In de traditie die daarna de overhand kreeg, en die tot op vandaag de toeristische borden haalt, is het de Idagrot op de berg Ida. De bronnen noemen dus drie verschillende plekken; wie één grot genoemd ziet, leest er één van.

Over de verzorging van het kind zijn de verhalen eensluidender. Bij Apollodorus voeden de nimfen Adrasteia en Ida hem met de melk van de geit Amaltheia, terwijl de Koureten, gewapende dansers, hun speren op hun schilden slaan zodat Kronos het gehuil niet hoort. Trommels en schilden spelen ook een rol in de latere eredienst van Rhea. Haar broer Atlas koos in de oorlog die volgde de kant van de Titanen en werd daarvoor gestraft; de kinderen van Rhea wonnen die oorlog.

Rhea en Kybele

Rhea heeft één vaste titel: Meter Theon, moeder van de goden. Precies die titel droeg ook Kybele, de moedergodin uit Frygië in Klein-Azië. Vanaf ongeveer de vijfde eeuw v.Chr. gebruiken Griekse schrijvers de twee namen door elkaar, en sommige Grieken legden het zo uit dat Kybele hun eigen Rhea was die Kreta had verlaten. In Rome ging ze vervolgens op in Magna Mater, de Grote Moeder. In oude teksten en in musea kom je haar dus onder drie namen tegen.

In de Griekse beeldende kunst verschijnt Rhea pas vanaf de vierde eeuw v.Chr., en dan met de kenmerken van Kybele: een gekroond hoofd, een troon of wagen met leeuwen, en de tympanon, een handtrommel. Een beeld van een gekroonde godin tussen leeuwen laat zich daarom vaak niet aan één van de twee toeschrijven. Haar heiligdommen lagen onder meer op Kreta, in Athene, Korinthe, Olympia en Megalopolis op de Peloponnesos. Anders dan Artemis had Rhea geen eigen verhalen, attributen en tempels die haar herkenbaar hielden. Meer achtergrond bij de Griekse verhaalwereld staat in de rubriek Cultuur.

Wat betekent de naam Rhea?

Er is geen vaststaande betekenis. Antieke etymologen brachten de naam in verband met era, aarde, wat goed uitkwam bij haar rol als moedergodin. Plato en de stoïcijn Chrysippus dachten eerder aan rheō, stromen, en anderen aan rhoa, granaatappel. Moderne taalkundigen zien in dat soort verklaringen vooral uitleg achteraf en houden het op een voor-Griekse of Minoische herkomst, met de Kretenzische verhaallijn als aanwijzing. De uitleg “Rhea betekent stromende” komt dus uit de oudheid zelf; het is geen vertaling waar taalkundigen achter staan.

Veelgestelde vragen