Perseus, de held die Medusa onthoofdde

Soort figuur

Held, zoon van een god en een sterfelijke vrouw

Ouders

Zeus en Danaë, dochter van koning Akrisios van Argos

Opgegroeid op

Serifos, een eiland in de Cycladen

Uitrusting

Gevleugelde sandalen, de zak kibisis, de kap van Hades en een sikkelzwaard

Vrouw en nageslacht

Andromeda; onder hun kinderen Elektryon en Gorgophone

Volledigste antieke bron

Bibliotheke op naam van Apollodorus, boek 2.4

Oudste gedateerde vermelding

Pindaros, Pythische ode 12, 490 v.Chr.

Een orakel, een bronzen kamer en een kist op zee

Perseus hoort bij de oudste helden van de Griekse mythologie: een zoon van oppergod Zeus en van Danaë, dochter van koning Akrisios van Argos. Zijn verhaal begint met een voorspelling. Akrisios vroeg het orakel van Apollo in Delphi naar zonen en kreeg te horen dat de zoon van zijn dochter hem zou doden. Daarop liet hij Danaë opsluiten in een bronzen kamer onder de grond.

Dat hielp niet. In de lezing die de overhand kreeg kwam Zeus als een stroom goud door het dak naar binnen; de Bibliotheke noemt ook een variant waarin Akrisios' broer Proitos de verwekker is. Akrisios zette moeder en kind daarop in een kist op zee, die strandde op Serifos in de Cycladen, waar Diktys hen vond en Perseus grootbracht.

De oudste gedateerde tekst die het verhaal aanhaalt is een lofzang op een fluitspeler: Pindaros noemt Perseus daarin in 490 v.Chr. de zoon van Danaë, verwekt in een regen van goud. Hij vertelt de mythe niet na, maar roept hem met een paar regels op.

De opdracht van Polydektes en de uitrusting van Perseus

Op Serifos wilde koning Polydektes, de broer van Diktys, Danaë voor zichzelf, en haar volwassen zoon stond hem daarbij in de weg. Hij riep zijn gasten bijeen om geschenken te vragen. Perseus bood daarop het hoofd van een gorgo aan, en Polydektes hield hem aan die belofte.

Die opdracht leek onuitvoerbaar: wie de gorgo Medusa in de ogen zag, versteende. Hermes en Athena, twee van de Olympische goden, wezen hem de weg naar de Phorkiden, drie oeroude zusters met samen één oog; door dat oog af te nemen dwong hij de route naar de nimfen af. Die gaven hem drie voorwerpen: gevleugelde sandalen om er te komen, een zak (de kibisis) voor het hoofd en de kap van Hades om ongezien te blijven. Hermes legde er een sikkelzwaard bij.

Hoe hij Medusa kon raken zonder haar aan te kijken, lost de Bibliotheke zo op: Athena leidt zijn hand terwijl hij naar de spiegeling in een bronzen schild kijkt. Uit de hals van Medusa sprongen daarna het gevleugelde paard Pegasus en zijn broer Chrysaor. De uitrusting zelf is ouder dan de Bibliotheke: in het Schild van Herakles, een gedicht op naam van Hesiodus, staat Perseus al met de zilveren zak en de kap van Hades, met de twee overgebleven gorgonen achter zich aan.

Andromeda, Atlas en wat Ovidius erbij schreef

Op de terugweg kwam Perseus in het land dat de bronnen Ethiopië noemen, waar Andromeda aan een rots was vastgeketend omdat haar moeder Kassiopeia zich mooier had genoemd dan de Nereïden. Perseus doodde het zeemonster en bedong Andromeda als bruid; haar oom Phineus, aan wie zij al was toegezegd, kwam verhaal halen en werd met het gorgonenhoofd versteend. Dit deel staat al in de Griekse overlevering en is geen latere toevoeging.

Veel bekende details komen pas uit de Metamorfosen van de Romeinse dichter Ovidius, geschreven rond het begin van onze jaartelling. Bij hem weigert de titaan Atlas gastvrijheid en verandert Perseus hem met het hoofd in een berg; bloed dat tijdens de vlucht uit de zak druppelt, wordt de slangen van Libië; het zeewier waarop hij het hoofd te rusten legt, verhardt tot koraal. Ook de uitleg dat Medusa ooit een mooie vrouw was die door Minerva werd gestraft, staat bij Ovidius.

Dat verschil is nuttig om te weten bij navertellingen. De Griekse teksten geven Medusa geen voorgeschiedenis; bij Ovidius heeft ze die wel, en verklaart haar hoofd bovendien het ontstaan van een berg en van koraal. Spreken twee navertellingen elkaar tegen, dan volgen ze vaak een andere bron.

Argos, Tiryns en Mykene: waar de held koning werd

Terug op Serifos vond Perseus zijn moeder en Diktys schuilen voor Polydektes. Met afgewend gezicht toonde hij het hoofd aan de verzamelde hofhouding, die verstarde in de houding van dat moment. Diktys werd koning, de geleende voorwerpen gingen terug naar Hermes en het hoofd naar Athena, die het midden op haar schild zette.

Daarna kwam het orakel alsnog uit, zonder dat Perseus het zo bedoelde. Bij spelen in Larissa gooide hij een discus die Akrisios raakte en doodde. Hij schaamde zich over die dood, ruilde Argos met Megapenthes voor Tiryns en ommuurde daarna Midea en Mykene. Mykene en Tiryns zijn bestaande plaatsen: ze liggen als opgegraven burchten in dezelfde vlakte van de Argolis, op de Peloponnesos.

Via zijn nageslacht hangt hij samen met Herakles. Onder zijn kinderen met Andromeda zit Elektryon, de vader van Alkmene, en Alkmene is de moeder van Herakles. De naam van zijn dochter Gorgophone bevat het woord gorgo, naar de gorgo die haar vader had onthoofd.

Het sterrenbeeld Perseus en de Perseïden in augustus

Perseus is ook de naam van een sterrenbeeld, en van de meteorenzwerm die daar elk jaar in augustus uit lijkt te komen. De Perseïden ontstaan niet in dat sterrenbeeld. Volgens NASA krijgt een zwerm de naam van het sterrenbeeld waar de sporen vandaan lijken te lopen, zodat kijkers de verschillende zwermen uit elkaar kunnen houden. Het stof komt van komeet 109P/Swift-Tuttle, die er 133 jaar over doet om één keer om de zon te gaan.

De piek valt midden augustus; voor 2026 noemde NASA de nacht van 12 op 13 augustus, met activiteit tot 24 augustus (gecontroleerd bij NASA in oktober 2026). Onder een donkere hemel gaat het om ongeveer 25 meteoren per uur, het best op het noordelijk halfrond in de uren voor zonsopkomst. Zo komt de naam Perseus, net als andere namen uit de Griekse cultuur, nog voor in de sterrenkunde.

Veelgestelde vragen