Moiren, de drie schikgoddinnen van het lot

Griekse naam

Moirai, van moira (aandeel, portie)

Klotho

De spinster: spint de levensdraad

Lachesis

Zij die toedeelt: meet de lengte af

Atropos

De onafwendbare: knipt de draad door

Ouders

Twee versies: Nyx (de Nacht), of Zeus en Themis

Romeinse naam

Parcae

Oudste bron voor het drietal

Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Spinnen, afmeten, doorknippen

De Moiren zijn drie zusters die in de Griekse mythologie samen aan één draad per mens werken. Klotho spint de levensdraad, Lachesis meet af hoeveel ervan iemand krijgt en Atropos knipt hem door. Hun namen zeggen wat ze doen: spinster, zij die toedeelt, de onafwendbare. Eigen avonturen zoals de olympische goden hebben ze niet; ze hebben een taak.

In het Grieks heten ze Μοῖραι, het meervoud van moira. Dat woord betekent in het oud-Grieks eerst aandeel of portie en pas daarna lot; het hoort bij meiromai, als deel ontvangen. Ze meten dus een hoeveelheid toe en schrijven geen levensverhaal vooraf. Waar ze in de rangorde staan, staat bij de Griekse goden.

De ouders van de Moiren: Nyx, of Zeus en Themis

Hesiodus is rond 700 v.Chr. de oudste samenhangende bron, en hij noemt de drie twee keer met andere ouders. In de passage over de kinderen van de Nacht zijn ze dochters van Nyx, in één groep met de wraakgeesten die overtredingen van mensen en goden vervolgen tot de schuldige boet. Ruim zeshonderd regels later, bij de huwelijken van Zeus, zijn dezelfde drie de dochters van Zeus en Themis, de godin van het recht, en geeft Zeus hen de grootste eer van al zijn kinderen.

In de eerste versie staat het lot buiten en boven de olympische orde; in de tweede hoort het daarbij, want het komt uit het recht voort en de oppergod bekrachtigt het zelf. Griekse auteurs hebben dat verschil niet opgelost, en het Latijnse handboek van Hyginus zet de drie later weer bij de kinderen van de Nacht. Ook over de afkomst van Medusa en haar twee zusters lopen de bronnen uiteen.

Bij Homerus is het lot nog één kracht

Ouder dan het drietal is het enkelvoud. In de Ilias zegt Hekabe over haar gesneuvelde zoon Hektor dat het machtige lot bij zijn geboorte zo voor hem heeft gesponnen. In de Odyssee belooft koning Alkinoös dat Odysseus veilig thuiskomt en daarna zal ondergaan wat het lot en de geduchte spinsters hem bij zijn geboorte toesponnen. Bij Homerus gaat het dus om één kracht, soms met naamloze spinsters erbij, en nog niet om een drietal met een stamboom.

In dat beeld ligt een leven vast bij de geboorte en niet op het sterfbed. Daarom kan een held zijn einde kennen en het toch niet ontlopen. Bij een orakel gaat het de andere kant op: daar probeert een mens iets over zijn eigen aandeel te weten te komen, bijvoorbeeld bij Apollo in Delphi.

De Moiren in Plato's mythe van Er

De uitvoerigste scène met de Moiren staat in de filosofie. In het tiende boek van Plato's Staat komen zielen in de mythe van Er langs de spil van de Noodzaak, met de drie Moiren in witte kleren eromheen: Lachesis bezingt wat was, Klotho wat is en Atropos wat komen zal. De zielen kiezen daar zelf hun volgende leven, en de heraut zegt erbij dat geen godheid voor hen zal loten en dat de schuld ligt bij wie kiest, niet bij de god.

Bij Hesiodus delen de drie nog straf uit; bij Plato ligt het aandeel vast, maar is de keuze erbinnen aan de mens. Het Griekse noodlot is in de bronnen dan ook geen dichtgeschreven script. Hoe verhalen, taal en gewoonten in Griekenland samenhangen, loopt als lijn door de Griekse cultuur.

Parcae, Nornen en het woord fataal

In de Romeinse traditie heten de drie de Parcae. Over de herkomst van die naam zijn taalkundigen niet eensgezind: parcere (sparen) en plectere (vlechten) staan als verklaringen naast elkaar. Ons woord fataal gaat niet op hen terug maar op het Latijnse fatum, het gesprokene. In de Noorse verhalen spinnen en beschikken opnieuw drie vrouwen, de Nornen; dat is een eigen traditie en geen Griekse ontlening. De Theogonie, waarin de Moiren voor het eerst als drietal staan, is ook de belangrijkste bron over titanen als Atlas.

Veelgestelde vragen