Koning Midas en zijn gouden aanraking

Rijk

Phrygië, in het midden van het huidige Turkije

Hoofdstad

Gordion

Vader

Gordias, volgens Herodotus

Uitvoerigste bron

Ovidius, Metamorfosen boek 11

Twee straffen

De gouden aanraking door Bacchus, ezelsoren door Apollo

Rivier in het verhaal

De Paktolos bij Sardis

Hoe Midas de gouden aanraking kreeg en weer kwijtraakte

Het verhaal staat het uitvoerigst in het elfde boek van de Metamorfosen van Ovidius, een van de belangrijkste doorgeefluiken van de Griekse mythologie naar later Europa. Boeren uit Phrygië vinden Silenus, de oude en dronken gezel van de wijngod Bacchus, en brengen hem gebonden bij koning Midas. Midas herkent hem, onthaalt hem tien dagen en tien nachten en stuurt hem terug naar de god. Bacchus mag daarop een wens inwilligen, en Midas vraagt dat alles wat zijn lichaam aanraakt geel goud wordt.

Die wens pakt verkeerd uit. Takken, stenen, brood en vruchten worden goud zodra hij ze beetpakt, en aan tafel verandert zijn eten in massief metaal en zijn wijn in vloeibaar goud in zijn keel. Hij is rijk en kan niets eten, en vraagt Bacchus om zijn oude toestand terug. Bacchus neemt de gave terug op één voorwaarde: dat Midas zich wast in de rivier Paktolos bij Sardis. De kracht verlaat hem daar en trekt in het water, dat sindsdien goud meevoert. Zo verklaart de mythe het goud van een echte rivier, zoals de mythe van de titaan Atlas de naam van een gebergte verklaart.

Ezelsoren als straf voor een verkeerd oordeel

Midas komt in hetzelfde boek nog een tweede keer in de problemen. De bosgod Pan daagt Apollo uit tot een muziekwedstrijd, rietfluit tegen snaarinstrument, met de berggod Tmolus als jury. Tmolus wijst Apollo aan als winnaar, en Midas, die meehoort, spreekt dat oordeel tegen.

Apollo trekt daarop zijn oren lang en wijd en vult ze met grauwe haren: ezelsoren. Midas verbergt ze onder een purperen hoofdbedekking, maar de man die zijn haar knipt ziet ze. Die durft niets te zeggen en fluistert het geheim in een kuil in de grond. Op die plek groeit riet, en als de zuidenwind erdoor gaat, spreekt het riet de woorden uit. Ook deze straf komt uit zijn eigen toedoen: eerst een wens die hij verkeerd formuleerde, nu een oordeel dat hij beter voor zich had gehouden. De Olympische goden doden hem geen van beide keren; hij blijft met de gevolgen zitten.

De koning van Gordion buiten de mythe

Naast de mythische Midas staat een koning van wie de naam buiten de verhalen voorkomt. Herodotus noemt in het eerste boek van zijn Historiën Midas, de zoon van Gordias en koning van Phrygië, als schenker van de koninklijke troon waarop hij recht sprak. Die troon stond volgens hem in Delphi, naast de schalen van de Lydische koning Gyges. Herodotus vertelt daar geen mythe na, maar somt voorwerpen op die in zijn tijd in het heiligdom te zien waren.

De Phrygische hoofdstad Gordion, in het midden van het huidige Turkije, wordt sinds 1900 archeologisch onderzocht. Het Penn Museum, dat daar decennialang opgraaft, beschrijft Midas als een koning uit de ijzertijd die pas in later Grieks verhaal de gouden aanraking krijgt, en verbindt zijn naam aan de periode 695 tot 676 v.Chr. Gordion is in de Griekse overlevering ook de stad van de Gordiaanse knoop die Alexander de Grote doorhakte; die stadsnaam en de naam van Midas' vader Gordias horen bij elkaar.

Wat de gouden aanraking is gaan betekenen

In het dagelijks Nederlands is de uitdrukking losgeraakt van het verhaal. Wie een gouden aanraking heeft, slaagt in alles wat hij aanpakt, terwijl dezelfde gave bij Ovidius honger en spijt oplevert. In de Metamorfosen gaat het om een wens die te ruim was: Midas dacht niet door wat aanraken allemaal insluit, en kreeg precies waar hij om vroeg. Hij is daar trouwens niet de enige mens die lichamelijk verandert door toedoen van een god, van Medusa met haar slangenhaar tot bomen en rivieren die eerst mensen waren.

Veelgestelde vragen