Kalypso, de godin die Odysseus zeven jaar verborgen hield

Soort wezen

Godin of nimf, bij Homerus een dochter van de titaan Atlas

Woonplaats

Ogygia, een eiland dat Homerus niet aanwijsbaar maakt

Naam

Grieks Kalypso, van kalyptein, verbergen of bedekken

Rol in de Odyssee

Houdt Odysseus zeven jaar vast; boeken 1, 5, 7 en 12

Kinderen

Geen bij Homerus; Nausithoös en Nausinoös bij Hesiodus

Oudste bronnen

Odyssee van Homerus en Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Wie is Kalypso?

Kalypso, ook gespeld als Calypso, is in de Griekse mythologie een godin die alleen op het eiland Ogygia woont, in een grot met een vuur van ceder en sandelhout. Odysseus komt daar aan nadat zijn laatste schip is vergaan: hij drijft negen dagen op de kiel en bereikt in de tiende nacht het eiland, vertelt hij in boek 7 van de Odyssee. Daar blijft hij zeven jaar.

Haar naam sluit aan bij die rol. Kalypso wordt verbonden met het Griekse werkwoord kalyptein, verbergen of bedekken: zij die verbergt. Ze hoort niet bij de twaalf Griekse goden van de Olympus en komt in geen andere mythe voor. In de Odyssee houdt ze één held uit het zicht, zeven jaar lang.

Wat de bronnen over haar afkomst zeggen

De oude bronnen zijn hier niet eensluidend. Homerus noemt haar in boek 1 van de Odyssee de dochter van Atlas, de titaan die de zuilen vasthoudt tussen hemel en aarde. Hesiodus zet in de Theogonie een Kalypso bij de dochters van Okeanos en Tethys, tussen Asia en Eudora, dus als Oceanide. Apollodorus noemt een Kalypso onder de Nereïden, de dochters van Nereus en Doris.

Dat hoeven geen tegenspraken te zijn: dezelfde naam komt bij meer dan één wezen voor, en de Kalypso van de Theogonie is vermoedelijk niet de godin van Ogygia. Kijk bij een stamboom dus eerst welke auteur eronder staat. Schema's die Atlas en Okeanos in één lijn zetten, voegen twee tradities samen.

Waarom weigert Odysseus eeuwig leven?

In boek 5 grijpen de goden in. Zeus stuurt Hermes naar Ogygia met één opdracht voor Kalypso: laat deze man gaan. Ze reageert met een verwijt. De goden zijn jaloers, zegt ze, zodra een godin een sterfelijke man kiest.

Daarna noemt ze wat ze van plan was: hem onsterfelijk maken, zodat hij nooit oud zou worden. In boek 7 bevestigt Odysseus dat aanbod en zegt dat hij zich niet heeft laten overhalen. Hij wil naar huis, en verder niets. Nergens anders in de Odyssee krijgt hij iets goddelijks aangeboden; dit is het enige dat hij afwijst. Kalypso geeft hem daarna gereedschap en hout. In vier dagen bouwt hij een vlot, op de vijfde vaart hij weg.

Waar lag Ogygia?

Homerus beschrijft het eiland uitvoerig, maar niet waar het ligt. Rond de grot staan els, populier en cypres met nesten van uilen en valken, over de ingang groeit een druivenrank en vier beken irrigeren bedden met viooltjes. Over de ligging staat er alleen: ver in de zee.

Toch is er eeuwenlang naar gezocht. Euhemerus en Callimachus dachten aan Gozo bij Malta, Strabo plaatste Ogygia midden in de Atlantische Oceaan, Plutarchus op vijf dagen varen westwaarts van Brittannië, en moderne auteurs stelden onder meer Othonoi bij Corfu voor. Een onderbouwde keuze is er niet. Net als Atlantis is Ogygia vooral een plaats in de tekst: het verhaal vraagt een eiland waar niemand komt.

Wat latere auteurs eraan toevoegden

Homerus geeft Kalypso geen kinderen. Hesiodus doet dat wel: aan het slot van de Theogonie baart ze Odysseus de zonen Nausithoös en Nausinoös. In nog latere tradities wordt haar ook Latinus toegeschreven, een zoon die gewoonlijk aan Circe wordt gegeven. Bij Hyginus maakt ze uit liefde voor Odysseus een einde aan haar leven; dat staat niet bij Homerus en is ongewoon voor een godin.

Zo gaat het in veel navertellingen van verhalen uit de Griekse cultuur: een figuur met een kleine rol krijgt er motieven en familie bij. Wil je Kalypso lezen zoals de oudste bron haar neerzet, dan heb je vooral boek 5 van de Odyssee nodig.

Veelgestelde vragen