Op deze pagina
- Ouders
- Zeus en de nimf Maia
- Grootvader
- De titaan Atlas, vader van Maia
- Geboorteplaats
- Een grot op de berg Kyllene in Arcadië
- Domein
- Grenzen en wegen, boodschappen, handel en markt, kudden, dieven en list, en de weg van de ziel naar de onderwereld
- Attributen
- Kerykeion met twee slangen, gevleugelde sandalen en de petasos
- Bijnamen
- Argeiphontes, Psychopompos, Agoraios, Dolios en Chthonios
- Romeinse naam
- Mercurius
- Oudste vermelding
- Myceense Linear B-tabletten, als e-ma-a2 (Hermahas)
Waar Hermes god van is
Waar Hermes god van is, valt niet in één woord te zeggen: boodschappen, wegen, handel, kudden, welsprekendheid, dieven en de weg naar de onderwereld horen allemaal bij hem. Wat die domeinen met elkaar gemeen hebben, is de grens. Hermes mag overal doorheen, en in elk van zijn taken wordt iets overgestoken: een bericht gaat van de ene wereld naar de andere, koopwaar van de ene eigenaar naar de andere, een dief haalt iets over een grens die hij niet mocht nemen, en een ziel verlaat het leven. World History Encyclopedia omschrijft hem als de god die de afstand tussen goden en mensen overbrugt. Dat al zijn domeinen op dat principe teruggaan, is onze lezing van de Griekse mythologie en geen antieke uitspraak.
Hij is de zoon van Zeus en de nimf Maia, een dochter van de titaan Atlas, en werd geboren in een grot op de berg Kyllene in Arcadië, op de Peloponnesos. Zijn naam is ouder dan de teksten waarin zijn verhalen staan: op Myceense kleitabletten in Linear B komt hij al voor als e-ma-a2, Hermahas. De klassieke verklaring verbindt die naam met herma, de steenhoop die een grens of een graf markeerde. Dat past bij zijn functie, maar zeker is het niet: de taalkundige R.S.P. Beekes wijst die verklaring af en houdt het op een voor-Griekse herkomst.
Zijn eerste dag: de lier en de runderen van Apollo
Het uitvoerigste verhaal over zijn jeugd staat in de Homerische hymne aan Hermes, een gedicht dat onder de naam van Homerus is overgeleverd. Daarin gebeurt alles op dezelfde dag, de vierde van de maand: hij wordt bij het aanbreken van de dag geboren, speelt op het middaguur de lier en steelt in de avond het vee van zijn halfbroer Apollo. Die lier maakte hij uit een schildpad die hij bij de ingang van de grot tegenkwam: het schild als klankkast, ossenhuid eroverheen, rietstengels als armen en schapendarm als snaren.
Bij de diefstal wiste hij zijn sporen. Hij nam vijftig runderen en liet ze achteruit lopen, zodat de hoefafdrukken de verkeerde kant op wezen, en bond sandalen van tamarisk- en mirtetakken onder zijn eigen voeten. Bij de rivier de Alfeios slachtte hij twee koeien en verdeelde het vlees in twaalf porties voor de goden, zonder zelf een hap te nemen. Tegenover Zeus hield hij vol dat hij de runderen niet had gezien en er niet van had gehoord. Zeus moest lachen en liet hem het vee teruggeven. Apollo kreeg de lier en gaf Hermes in ruil zijn herdersstaf; zo werd de veedief de hoeder van de kudden.
De hymne is poëzie, geen verslag. Dichters en latere mythografen schreven over dezelfde goden met andere details, en hun teksten liggen eeuwen uit elkaar. Daarom noemt deze pagina bij elk verhaal de tekst die het vertelt, in plaats van één versie als de ware aan te wijzen.
Kerykeion, gevleugelde sandalen en de petasos
Op vazen en reliëfs is Hermes aan drie dingen te herkennen: de kerykeion, een herautsstaf met twee slangen die om de schacht draaien en vaak een paar vleugels erboven; gevleugelde sandalen; en de petasos, de brede hoed waarmee reizigers zich tegen de zon beschermden. De staf hoort bij zijn werk als heraut en maakt zichtbaar dat de drager namens iemand anders spreekt.
Die staf leidt tot een hardnekkige verwisseling. Het symbool van de geneeskunde is niet de kerykeion maar de staf van Asklepios: één slang, geen vleugels. Toch nam het Amerikaanse Army Medical Corps in 1902, op voorspraak van kapitein Frederick P. Reynolds, de kerykeion over voor de uniformen van zijn officieren, en sindsdien staat de staf van Hermes op talloze medische logo's. Medisch historicus Walter Friedlander bekeek 242 Amerikaanse medische logo's: beroepsverenigingen kozen in 62 procent van de gevallen de staf van Asklepios, commerciële organisaties in 76 procent de kerykeion.
| Attribuut | Wat je ziet | Waar het over gaat |
|---|---|---|
| Kerykeion | Staf met twee ineengedraaide slangen, vaak met vleugels | Zijn gezag als heraut, en de macht om ogen te sluiten en te openen |
| Gevleugelde sandalen | Vleugeltjes aan hiel of enkel | Snel heen en weer tussen de werelden |
| Petasos | Brede reishoed, soms met vleugels | De god als reiziger onderweg |
| Lier | Snaarinstrument van een schildpadschild | Zijn uitvinding op zijn eerste dag, later van Apollo |
| Ram | Dier dat hij draagt of meevoert | Zijn zorg voor kudden en herders |
Bron: World History Encyclopedia: Hermes
Hermen langs de weg en de nacht van 415 v.Chr.
De goden hadden in de Griekse cultuur ook een plaats op straat, buiten de tempels en de gedichten. In Attika stonden stenen zuilen met een gebeiteld hoofd en een fallus langs de wegen, bij huisdeuren en op kruispunten. Ze heten hermen, naar de god. Volgens de overlevering liet Hipparchos, de zoon van de tiran, in de zesde eeuw v.Chr. de oude steenhopen die dorpsgrenzen aangaven door zulke zuilen vervangen. Ze waren tegelijk grensteken, huisbescherming en vruchtbaarheidsteken.
In 415 v.Chr. werden die zuilen het middelpunt van een politieke affaire. In de nacht waarin de Atheense vloot naar Syracuse zou uitvaren, werden vrijwel alle hermen van de stad vernield. Athene vermoedde sabotage, door Syracuse of door tegenstanders van de expeditie, en de verdenking viel onder anderen op Alkibiades, de man die de vloot zou aanvoeren.
Hermes als zielengeleider naar de onderwereld
Hermes brengt de doden naar de onderwereld, en daaraan dankt hij de bijnaam Psychopompos, zielengeleider. Het vierentwintigste boek van de Odyssee begint met zo'n tocht: hij roept de zielen van de gedode vrijers bijeen en heft zijn gouden staf, waarmee hij ogen kan sluiten en openen. De geesten volgen hem piepend als vleermuizen in een grot, langs de stromen van Oceanus en de rots Leukas, langs de poorten van de zon en het land van de dromen, tot de weide van asfodel waar de doden wonen. Bij die rol past dat op klassieke Griekse grafstenen vaak een afbeelding van Hermes staat.
Hij hoort bij de twaalf Olympische goden. Aan het eind van de Homerische hymne wijst Zeus hem zijn werkterrein toe: gezag over de kudden en over de vogels waaruit men voortekenen las, en de rol van enige bode naar Hades. Zijn bijnaam Chthonios, van de onderwereld, hoort bij diezelfde kant van zijn werk.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen Hermes en de Romeinse Mercurius?
Mercurius is de Romeinse god die met Hermes werd gelijkgesteld. Rome nam hem rond de vierde eeuw v.Chr. over en vermengde hem met de Etruskische Turms; zijn taken bleven dezelfde: bode, god van handel en grenzen, begeleider van de doden. Ook de planeet Mercurius is naar hem genoemd. Waar een Nederlandse tekst Mercurius schrijft, staat in het Griekse origineel doorgaans Hermes.
Waarom wordt Hermes de doder van Argus genoemd?
Argeiphontes, doder van Argus, is een van zijn vaste bijnamen. Argus Panoptes was de wachter met honderd ogen die de nimf Io moest bewaken nadat zij in een koe was veranderd. Hermes bracht hem om en maakte Io vrij, en sindsdien draagt hij in Griekse teksten vaak die bijnaam. Hoe Io in die positie belandde, staat in het overzicht van de Griekse mythen.
Waar in Griekenland kom je Hermes nog tegen?
Zijn cultus had plaatsen in de hele Griekse wereld: de berg Kyllene zelf, Megalopolis, Korinthe, Argos, Delos en het heiligdom bij Kato Symi op Kreta. In Athene werd voor jongens het feest Hermaia gevierd, en in de hellenistische tijd beschermde hij de jongeren in de gymnasia. Het bekendste beeld is de Hermes die Praxiteles rond 330 v.Chr. maakte en die in de tempel van Hera in Olympia stond.
Bronnen
- Homerische hymne 4 aan Hermes, Perseus Digital Library · De geboorte uit Zeus en Maia in de grot op de Kyllene in Arcadië, het dagschema van geboorte, lier en veediefstal op de vierde dag van de maand, de lier uit een schildpadschild, de vijftig runderen met omgekeerde hoefsporen, de sandalen van tamarisk- en mirtetakken, het offer van twee koeien in twaalf porties bij de Alfeios, de ontkenning tegenover Zeus, de ruil van de lier tegen de herdersstaf en de aanstelling als hoeder van kudden, heer over voortekenvogels en enige bode naar Hades · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Homerus, Odyssee boek 24, Perseus Digital Library · De gouden staf waarmee Hermes ogen sluit en opent, de zielen van de gedode vrijers die piepend als vleermuizen volgen, en de route langs Oceanus, de rots Leukas, de poorten van de zon en het land van de dromen naar de weide van asfodel · geraadpleegd 4 oktober 2026
- World History Encyclopedia: Hermes · Het domein van de god (handel, rijkdom, geluk, vruchtbaarheid, veeteelt, slaap, taal, dieven, reizen) en zijn rol als overbrugger tussen goden en mensen, Maia als dochter van Atlas, de attributen kerykeion, gevleugelde sandalen, petasos, lier en ram, de rol als zielengeleider, de hermen langs de weg, de Romeinse Mercurius, de cultusplaatsen Kyllene, Megalopolis, Korinthe, Argos, Athene met de Hermaia, Delos en Kato Symi op Kreta, de bescherming van jongeren in de gymnasia en het beeld van Praxiteles van rond 330 v.Chr. in de tempel van Hera in Olympia · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Wikipedia: Hermes · De Myceense vorm e-ma-a2 (Hermahas) op Linear B-tabletten, de omstreden etymologie bij herma en de afwijzing daarvan door R.S.P. Beekes ten gunste van een voor-Griekse herkomst, de betekenis van de bijnamen Argeiphontes, Psychopompos, Agoraios, Dolios en Chthonios, de hermen van Hipparchos als vervanging van de steenhopen op dorpsgrenzen, de vernieling van de hermen in 415 v.Chr. met de verdenking tegen Alkibiades, en de overname door Rome via de Etruskische Turms · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Wikipedia: Caduceus as a symbol of medicine · Het verschil tussen de kerykeion met twee slangen en vleugels en de staf van Asklepios met één slang, de overname door het Amerikaanse Army Medical Corps in 1902 op voorspraak van kapitein Frederick P. Reynolds, en het onderzoek van Walter Friedlander onder 242 medische logo's met 62 procent Asklepios bij beroepsverenigingen en 76 procent kerykeion bij commerciële organisaties · geraadpleegd 4 oktober 2026