Op deze pagina
- Domein
- Wijn en wijnbouw, vegetatie en vruchtbaarheid, feest, roes en rituele waanzin, toneel
- Griekse naam
- Dionysos; Dionysus is de Latijnse vorm, Bacchus de Romeinse naam
- Bijnamen
- Dimetor (tweemaal geboren), Bromios (de luidruchtige), Eleutherios (de bevrijder)
- Symbolen
- Thyrsos (venkelstaf met klimop), kantharos (wijnbeker), wijnstok, klimop, panter en stier
- Gevolg
- Mainaden en saters, samen de thiasos
- Oudste vermelding
- Lineair B-tablet uit Pylos, rond 1300 v.Chr. (di-wo-nu-so)
- Feest in Athene
- De Grote Dionysia, in de maand Elaphebolion (maart of april)
Waar Dionysos de god van is
Dionysos is in de Griekse mythologie de god van de wijn. Daar blijft het niet bij: hij is ook de god van vegetatie en vruchtbaarheid, van feest, roes en rituele waanzin, en van het toneel.
Die domeinen hangen met elkaar samen. Wijn verandert wie hem drinkt, en de god die de wijn geeft brengt mensen buiten zichzelf. Datzelfde gebeurt in het toneel, waarin een speler iemand anders wordt, en in zijn cultus, waar mainaden (razende vrouwen) en saters zijn gevolg vormen, samen de thiasos genoemd. Waar Apollo met zijn lier en zijn orakel voor maat en heldere taal staat, hoort bij Dionysos de omslag van orde naar roes. Die tegenstelling is een moderne samenvatting en geen antieke indeling. Onder de Griekse goden valt hij op doordat hij een sterfelijke moeder had.
Dionysos, Dionysus of Dionisos: welke naam klopt
In het Grieks heet hij Dionysos, Διόνυσος. Dionysus is de Latijnse spelling, die in het Engels en in oudere Nederlandse boeken gangbaar is; Dionisos zonder y is een verschrijving en geen tweede figuur. De Romeinen vereerden hem als Bacchus, een naam die ook in het Grieks als bijnaam voorkomt en met baccheia, uitzinnigheid, wordt verbonden. Bromios (de luidruchtige) en Eleutherios (de bevrijder) komen in de bronnen eveneens voor.
Hoe Dionysos tweemaal werd geboren
De bekendste geboorte staat bij Apollodorus. Zeus kreeg buiten het weten van Hera een verhouding met Semele, dochter van koning Kadmos van Thebe, en had haar beloofd te doen wat zij zou vragen. Door Hera misleid vroeg zij hem te komen zoals hij bij Hera kwam. Zeus verscheen in een wagen met bliksem en donder en slingerde een bliksemschicht; Semele stierf van schrik. Het kind van zes maanden haalde hij uit het vuur en naaide hij in zijn dij.
Toen de maanden om waren, haalde hij de naad los en gaf hij het kind aan Hermes. Die bracht het naar Ino en Athamas, om als meisje te worden opgevoed, en nadat Hera dat paar met waanzin had geslagen naar de nimfen van Nysa. Aan die twee geboortes dankt Dionysos zijn bijnaam Dimetor, de tweemaal geborene.
De orfische teksten vertellen het anders. Daar is hij een zoon van Zeus en Persephone, Zagreus genoemd, die door de Titanen uiteen wordt gereten en opnieuw geboren wordt. Welke lezing de oudste is, zeggen de bronnen niet, en latere schrijvers hebben de twee aan elkaar geknoopt. Net als bij het verhaal van Medusa spreken de versies elkaar tegen, zonder dat één ervan de officiële is.
Dionysos, de wijnstok en de zeerovers
Bij Apollodorus is Dionysos de ontdekker van de wijnstok. Diezelfde passage vertelt wat daarna gebeurde: door Hera waanzinnig gemaakt zwierf hij door Egypte en Syrië, en via Thrakië en India kwam hij in Thebe aan.
Het bekendste verhaal over Dionysos en wijn speelt op zee. In de zevende Homerische hymne grijpen Tyrreense zeerovers de jongeman die aan het strand staat, voor losgeld. Zijn boeien vallen af, zoete wijn stroomt door het schip, langs het zeil groeit een wijnstok met druiven, en zodra de god in een leeuw verandert springt de bemanning overboord en wordt dolfijn. Alleen de stuurman, die eerbied had getoond, blijft gespaard. Apollodorus vertelt hetzelfde voorval met andere wonderen: mast en riemen worden slangen, het schip vult zich met klimop en fluitmuziek, en de zeerovers raken waanzinnig voordat zij overboord gaan. De wonderen verschillen dus per bron, maar in beide versies loopt de poging om hem vast te binden op niets uit.
Ook koningen die hem afwijzen komen er slecht van af. Lykourgos van de Edonen verjoeg hem als eerste en werd met waanzin gestraft, en Pentheus van Thebe werd op de Kithairon uiteengereten door zijn eigen moeder Agave, die hem voor een wild dier hield.
Wijnbouw is in Griekenland niet bij de mythologie gebleven. Op Samos beslaat één druif, de muscat blanc à petits grains, 98 procent van het wijnareaal; de zoete vin doux van de coöperatie uit 1934 is de bekendste fles van het eiland.
De Grote Dionysia en het begin van het Atheense toneel
Het Atheense toneel is ontstaan binnen de cultus van Dionysos. De Grote Dionysia werd in het voorjaar gehouden, vermoedelijk van 10 tot 16 Elaphebolion (maart of april), bij het theater op de zuidhelling van de Akropolis. In de optocht droegen burgers een houten beeld van Dionysos Eleuthereus mee, uit het grensstadje Eleutherai. In de wintermaand Poseideon volgden de landelijke Dionysia in de dorpen van Attica.
Het voorjaarsfeest was een wedstrijd. Drie tragediedichters brachten elk op een eigen dag drie tragedies plus een saterspel. Vijf komediedichters deden mee, tijdens de Peloponnesische Oorlog drie. Er waren ook wedstrijden voor de dithyrambe, het koorlied dat zijn naam aan de god verbindt. Thespis zou in 534 v.Chr. de eerste opgetekende tragedie hebben opgevoerd. De tragedies die wij nu als Griekse cultuur lezen, waren dus geschreven voor dit feest en werden daar door een jury beoordeeld.
Wat de kleitabletten over zijn naam zeggen
In de verhalen komt Dionysos altijd ergens anders vandaan: uit Nysa, uit Egypte, uit India, uit Thrakië. Lang gold hij daarom als een late import van buiten de Griekse wereld. Kleitabletten uit de bronstijd maken die lezing onwaarschijnlijk. Op fragmenten uit het paleis van Nestor bij Pylos, van rond 1300 v.Chr., staat zijn naam in het Lineair B-schrift als di-wo-nu-so, in verband met offers of betalingen in wijn. Bij de Grieks-Zweedse opgravingen op de Kastelliheuvel in Chania kwam in 1989 en 1990 het tablet KH Gq 5 met dezelfde naam tevoorschijn.
Ook de naam zelf verwijst naar de Griekse goden. Het eerste deel hoort bij Zeus, genitief Dios, zodat Dios-nysos als zoon van Zeus te lezen is. Wat -nysos betekent weet niemand zeker: misschien hangt het samen met de berg Nysa, misschien is het voor-Grieks. Zijn naam stond dus al in de bronstijd op schrift, terwijl de mythen hem telkens van elders laten aankomen. Wij lezen dat aankomen als een vast motief in de verhalen en niet als een herinnering aan werkelijke invoer; de tabletten zeggen alleen dat de naam er toen al was.
Veelgestelde vragen
Hoort er een Grieks eiland bij Dionysos?
Een eiland dat Dionysos heet bestaat niet. Met één eiland is hij in de mythen wel sterk verbonden: op Naxos vond hij Ariadne, de Kretische koningsdochter die Theseus daar had achtergelaten, en zij werd zijn gezellin. Een plaats met zijn naam ligt op het vasteland: Dionysos is sinds 2011 een fusiegemeente in Attica, in de noordelijke buitenwijken van Athene. Naxos zelf ligt in de Cycladen, tussen de Griekse eilanden.
Waarom wordt Dionysos de tweemaal geborene genoemd?
Omdat hij in de bronnen twee geboortes heeft. De eerste loopt uit op de dood van zijn moeder Semele, die de bliksem van Zeus niet overleeft; de tweede is die uit de dij van Zeus, waarin het kind van zes maanden de resterende tijd uitdroeg. Dat verklaart de bijnaam Dimetor, en in de orfische traditie komt er een derde moment bij: de wedergeboorte na de verscheuring door de Titanen.
Waarom staat de naam Dionysos op zoveel Griekse restaurants?
De naam van de god van de wijn is een voor de hand liggende keuze voor een eetgelegenheid. Wie dionysos rotterdam of een andere combinatie van de naam met een Nederlandse stad intikt, zoekt dan ook een adres en geen mythologie; deze pagina noemt met opzet geen zaken. In de Griekse bronnen hoort deze god bij de wijn en bij wat het drinken met mensen doet, niet bij de maaltijd.
Bronnen
- Apollodorus, Bibliotheke 3.4, Perseus Digital Library · De belofte van Zeus aan Semele, de misleiding door Hera, de bliksemschicht en haar dood, het zesmaandskind dat in de dij wordt genaaid, de overdracht aan Hermes, Ino en Athamas die hem als meisje opvoeden, de waanzin die Hera over dat paar brengt en de nimfen van Nysa die later als Hyaden aan de hemel komen · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Apollodorus, Bibliotheke 3.5, Perseus Digital Library · De ontdekking van de wijnstok, de waanzin door Hera en de omzwerving door Egypte en Syrië, Thrakië en India met de zuilen, de aankomst in Thebe, Lykourgos van de Edonen als eerste die hem verjoeg, de zeeroversversie met mast en riemen als slangen, klimop en fluiten, en de dood van Pentheus door Agave op de Kithairon · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Homerische hymne 7, aan Dionysos (vertaling Evelyn-White), Perseus Digital Library · De god als jongeman aan het strand, de Tyrreense zeerovers die hem voor losgeld grijpen, de boeien die afvallen, de wijn die door het zwarte schip stroomt, de wijnstok langs het zeil, de verandering in een leeuw, de bemanning die dolfijn wordt en de stuurman die als enige gespaard blijft · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Wikipedia: Dionysus · De Lineair B-vorm di-wo-nu-so op tabletten uit het paleis van Nestor bij Pylos rond 1300 v.Chr. in verband met wijn, het tablet KH Gq 5 uit de Grieks-Zweedse opgravingen op Kastelli in Chania (1989 en 1990), de etymologie Dios-nysos met het onzekere tweede deel, de bijnamen Bacchus, Bromios, Eleutherios en Dimetor, het domein wijn, vegetatie, roes en toneel, de orfische Zagreusversie als zoon van Persephone, de attributen thyrsos en kantharos met klimop, panter en stier, de mainaden en de thiasos, en Ariadne die na haar achterlating op Naxos zijn gezellin werd · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Wikipedia: Dionysia · De Grote Dionysia van vermoedelijk 10 tot 16 Elaphebolion bij het theater op de zuidhelling van de Akropolis, de optocht met het houten beeld van Dionysos Eleuthereus uit Eleutherai, drie tragediedichters met elk drie tragedies en een saterspel op opeenvolgende dagen, vijf komediedichters en drie tijdens de Peloponnesische Oorlog, de dithyrambenwedstrijden, Thespis in 534 v.Chr. en de landelijke Dionysia in de wintermaand Poseideon · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Wikipedia (Nederlands): Dionysos (gemeente) · Bevestigt dat Dionysos sinds 2011 een fusiegemeente in de regio Attica is, in de noordelijke buitenwijken van Athene · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Coöperatie van Samos (samoswine.gr) · Bevestigt dat de muscat blanc à petits grains 98 procent van het Samische wijnareaal beslaat, dat de coöperatie in 1934 werd opgericht en dat de zoete vin doux de bekendste wijn van het eiland is · geraadpleegd 3 oktober 2026