Centauren, half mens en half paard

Soort wezen

Mens van boven, paard van onderen

Afkomst

Ixion en de wolkgestalte Nefele, of Kentauros en Magnesische merries

Woongebied

Magnesia en de berg Pelion in Thessalië

Bekendste verhaal

De strijd met de Lapithen op de bruiloft van Peirithoos

Uitzondering

Chiron, zoon van Kronos en de nimf Philyra

Een volk uit de bergen van Thessalië

Een centaur heeft het hoofd, de romp en de armen van een mens, en vanaf het middel het lichaam van een paard. In de Griekse mythologie zijn centauren geen eenlingen zoals Medusa of Pegasus, maar een volk: een stam die samen in de bergen leeft, samen feest en samen vecht. Hun kerngebied is de landstreek Magnesia en de berg Pelion in Thessalië; de overlevering kent ook groepen in het Foloi-eikenbos in Elis.

Over hun ontstaan bestaan twee hoofdversies. In de ene is hun stamvader Ixion, die Hera begeerde en door Zeus werd misleid met Nefele, een wolk in de gedaante van de godin; uit die omhelzing kwam het centaurengeslacht. In de andere heet de stamvader Kentauros, die zich met merries uit Magnesia verenigde. Soms geldt die Kentauros als zoon van Apollo en de nimf Stilbe, en daarmee als broer van Lapithes, de stamvader van het volk waarmee de centauren later vechten.

De bruiloft die op een veldslag uitliep

Het bekendste centaurenverhaal is de centauromachie, de strijd tussen centauren en Lapithen. De centauren zijn te gast op de bruiloft van de Lapithenkoning Peirithoos en Hippodameia. Daar lopen ze dronken uit de hand en proberen ze de bruid en de andere Lapithische vrouwen te ontvoeren. De held Theseus kiest partij voor zijn gastheer, en de centauren verliezen.

Het verhaal bestaat in verschillende lengtes. De oudere Griekse teksten noemen de ruzie kort, als bekend voorbeeld van wat wijn met een gast doet; de Romeinse dichter Ovidius maakt er in zijn Metamorfosen een uitgesponnen slachting van, met namen en wonden per centaur. In alle versies breken de gasten de gastvrijheid, en dat gold in de Griekse verhaalwereld als een ernstige overtreding.

Chiron, de centaur die helden opvoedde

Tegenover dat beeld staat Chiron. Hij stamt volgens de overlevering niet af van Ixion of Kentauros, maar van de titaan Kronos en de nimf Philyra. Homeros noemt hem in de Ilias de rechtvaardigste van de centauren; hij woont in een grot op de Pelion en geldt als leermeester van onder anderen Achilles, de geneesheer Asklepios en Jason. Zijn kennis van geneeskunst, muziek, boogschieten en voorspelling zou hij hebben gekregen van Apollo en Artemis.

Chiron is onsterfelijk, maar raakt gewond door een pijl die gedoopt is in het gif van de Hydra. De wond geneest niet, en omdat hij niet kan sterven, blijft de pijn. Volgens Apollodorus geeft hij daarom zijn onsterfelijkheid op, waardoor Prometheus kan worden vrijgelaten. Daarna krijgt hij een plaats aan de hemel als het sterrenbeeld Centaurus. De goden die in zijn verhaal voorkomen, staan bij de Griekse goden.

Waarom het gevecht op tempels terechtkwam

Centauren staan opvallend vaak in Griekse beeldhouwkunst en op aardewerk, en meestal juist in dat gevecht. De beeldhouwer Pheidias liet de centauromachie uitvoeren op de metopen, de rechthoekige reliefvlakken, van het Parthenon in Athene. Onderzoekers leggen die keuze meestal zo uit: de Grieken zagen in de scene de stad tegenover de wildernis. Dat is een uitleg van latere onderzoekers; de Grieken schreven er zelf geen toelichting bij.

Beeldhouwers en vazenschilders waren het niet eens over hoe zo'n lichaam in elkaar zit. In de oudste voorstellingen heeft de centaur twee menselijke benen vooraan met een paardenachterlijf erachter; in de klassieke vorm, die wij kennen, zit een menselijke romp op een compleet paardenlichaam. Al in de oudheid liep daarnaast een nuchtere verklaring rond: wie nooit ruiters had gezien, kon een man op een galopperend paard voor een enkel wezen aanzien. Die verklaring is niet te bewijzen. Andere wezens op de grens tussen mens, dier en god staan bij cultuur en mythologie, zoals het gevleugelde paard Pegasus.

Veelgestelde vragen