Agamemnon, koning van Mykene en aanvoerder bij Troje

Wie

Mythische koning van Mykene, aanvoerder van het Griekse leger bij Troje

Vader

Atreus; zijn broer is Menelaos van Sparta, de man van Helena

Vrouw

Klytaimnestra, met wie hij trouwde na de doodslag op haar eerste man Tantalos

Kinderen

Orestes, Chrysothemis, Elektra en Iphigeneia, volgens Apollodorus

Rijk

Mykene; in de Ilias draagt hij de scepter over Argos en de eilanden

Vloot

Honderd schepen, het grootste aandeel in de scheepscatalogus van de Ilias

Oudste bronnen

Ilias en Odyssee van Homerus

Bekendste toneelstuk

Agamemnon van Aischylos, 458 v.Chr., eerste deel van de Oresteia

Wie Agamemnon was en waar zijn macht op rustte

Agamemnon (Grieks Ἀγαμέμνων) is in de Griekse mythologie de koning van Mykene die de Griekse koningen naar Troje aanvoerde. Hij is de zoon van Atreus en de broer van Menelaos, de man van Helena. Bij Apollodorus heerst hij over de Mykeners en zijn broer over Sparta. Met Klytaimnestra, met wie hij trouwt nadat hij haar eerste man heeft gedood, krijgt hij Orestes, Chrysothemis, Elektra en Iphigeneia.

Zijn gezag berust in de Ilias op afkomst en bezit. Het tweede boek staat stil bij de scepter waarmee hij de legervergadering toespreekt: gesmeed door Hephaistos, gegeven aan Zeus, via Hermes doorgegeven aan Pelops, daarna aan Atreus en Thyestes, en zo bij Agamemnon beland. In de scheepscatalogus van hetzelfde boek levert hij honderd schepen, het grootste aandeel van alle aanvoerders.

De sterkste strijder is hij niet. De Ilias opent met een ruzie die hij zelf veroorzaakt: hij weigert de priester Chryses zijn dochter terug te geven, Apollo stuurt negen dagen pest over het Griekse kamp, en als Agamemnon haar dan toch afstaat eist hij Briseïs van Achilles op.

Wie hem doodde, hangt af van de bron

Agamemnon overleeft de oorlog en sterft thuis, en juist bij die moord lopen de bronnen het verst uiteen. In boek 11 van de Odyssee vertelt zijn schim het Odysseus zelf: Aigisthos bracht hem de dood met hulp van zijn eigen vrouw, aan een maaltijd bij Aigisthos thuis, neergeslagen zoals je een rund aan de stal doodt. De Trojaanse prinses Kassandra stierf naast hem door de hand van Klytaimnestra. In deze versie is er geen bad en geen paleis, en helpt Klytaimnestra mee zonder zelf toe te slaan.

Bij Aischylos is zij de dader, en ze vertelt het zonder omhaal: ze wierp een web van weefsel over hem, een net waaruit niemand ontsnapt, sloeg hem twee keer en gaf een derde slag toen hij was gevallen. Apollodorus kent een andere list, een hemd zonder armsgaten en zonder halsopening waarin hij vast kwam te zitten. In alle versies kan Agamemnon zich niet verweren; wie de slag uitdeelt, verschilt per bron.

Waar het bad in het verhaal vandaan komt

Dat Agamemnon in zijn bad werd vermoord is het beeld dat is blijven hangen, maar het staat niet bij Homerus en ook niet in het stuk dat zijn naam draagt. Het staat in de Eumeniden, het slotdeel van dezelfde trilogie, waar Apollo het als getuige samenvat: terwijl Agamemnon uit het bad stapte, op de rand ervan, wierp zij een kleed over hem heen en hieuw hem neer. Het bad komt dus uit het derde stuk van de Oresteia en niet uit het stuk Agamemnon.

Het offer in Aulis en het motief van Klytaimnestra

Aischylos laat haar de daad zelf verantwoorden, en ze noemt één reden: hij heeft hun kind geofferd, het kind dat zij met de zwaarste moeite baarde, om gunstige wind voor zijn vloot te krijgen. De vloot lag vast in Aulis, en bij Apollodorus legt de ziener Kalchas uit waarom. Artemis was vertoornd omdat Agamemnon bij het neerleggen van een hinde had opgeschept dat de godin het niet beter kon, en omdat zijn vader Atreus haar een gouden lam had onthouden. Iphigeneia werd naar Aulis geroepen onder het voorwendsel van een huwelijk met Achilles.

In diezelfde bron sterft ze niet: Artemis legt een hinde op het altaar en voert haar weg naar het land van de Tauri, waar ze priesteres wordt. Bij Aischylos beroept Klytaimnestra zich dus op de dood van haar dochter, terwijl Iphigeneia bij Apollodorus in leven blijft. De versies spreken elkaar hier tegen: welke god ingrijpt en wat de personages weten, verschilt per dichter, en dat verschil tussen epiek, toneel en latere handboeken komt op veel plaatsen in de Griekse cultuur terug. Twee van de Griekse goden keren zich in deze verhalen tegen hem: Artemis in Aulis en Apollo voor Troje.

Het gouden masker uit Mykene is eeuwen ouder dan de mythe

Buiten de teksten is Agamemnon vooral bekend van één voorwerp: het gouden dodenmasker dat Heinrich Schliemann in 1876 in Mykene opgroef en meteen aan hem toeschreef. Het komt uit graf V van grafcirkel A en staat in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene, dat het in de 16e eeuw v.Chr. dateert. Dat is drie tot vier eeuwen voor de traditionele datering van de Trojaanse Oorlog. Het kan zijn gezicht dus niet zijn. De naam is een bijnaam uit de negentiende eeuw en geen vaststelling van wie er begraven lag.

De schachtgraven van grafcirkel A leverden vijf gouden maskers op, uit de graven IV en V. Ze tonen dat Mykene in de 16e eeuw v.Chr. heersers had die zoveel goud met hun doden konden meegeven. De burcht was dus werkelijk een machtscentrum, en daar lieten de dichters later hun machtigste koning wonen, enkele eeuwen na de periode waaruit deze graven stammen.

Veelgestelde vragen