Herodotus en de Historiën

Geboren

Ongeveer 484 voor Christus in Halikarnassos, nu Bodrum in Turkije

Gestorven

Tussen ongeveer 425 en 413 voor Christus; de plaats is onzeker

Werk

De Historiën, negen boeken, elk met de naam van een muze

Onderwerp

De opkomst van het Perzische rijk en de oorlogen met de Griekse steden

Veldslagen

Marathon, Thermopylae, Artemisium, Salamis, Plataeae, Mykale

Reisgebied

Egypte, Klein-Azië en gebieden rond de Zwarte Zee

Bijnaam

Vader van de geschiedenis, een titel van Cicero

Wie was Herodotus?

Herodotus werd rond 484 voor Christus geboren in Halikarnassos, een stad in Karië aan de westkust van Klein-Azië, op de plek van het huidige Bodrum. Halikarnassos was een Dorische stad die onder Perzisch bestuur stond en waar Grieken, Kariërs en Perzen door elkaar leefden en met elkaar trouwden. Daardoor is hij in de Griekse geschiedenis de enige vroege schrijver die de Perzen van dichtbij beschrijft.

Hij reisde ver voor iemand van zijn tijd: naar Egypte, door Klein-Azië en naar streken rond de Zwarte Zee. Over zijn levenseinde lopen de berichten uiteen. Hij stierf tussen ongeveer 425 en 413 voor Christus, en als plaats worden Thurii in Zuid-Italië en Athene genoemd. Over schrijvers uit het oude Griekenland is vaak meer bekend uit hun werk dan uit hun leven.

Wat staat er in de Historiën?

Zijn enige werk heet de Historiën en is overgeleverd in negen boeken, elk met de naam van een muze. De kern is de botsing tussen de Griekse steden en het Perzische rijk: de slag bij Marathon in 490 voor Christus, en in 480 en 479 de gevechten bij Thermopylae, Artemisium, Salamis, Plataeae en Mykale. Bij Thermopylae staat het bekendste optreden van het Spartaanse leger.

De oorlog is ongeveer de helft van het boek. Herodotus begint bij de opkomst van het Perzische rijk en beschrijft onderweg hele volken, landschappen en gebruiken: Egypte, Scythië, Babylonië. Die uitstapjes horen bij zijn vraag waarom Grieken en Perzen elkaar bestreden, en daarom beschrijft hij ook hoe de tegenstander leefde en dacht.

Vader van de geschiedenis en vader van de leugens

De eretitel vader van de geschiedenis komt van de Romeinse schrijver Cicero. Herodotus doet namelijk iets wat voor hem niemand aantoonbaar deed: hij opent met zijn eigen naam en met het doel van zijn boek, namelijk dat wat mensen gedaan hebben niet door de tijd wordt uitgewist. Het Griekse woord dat hij voor zijn werkwijze gebruikt is ἱστορίη, historie, en dat betekent navraag doen, niet geschiedenis in onze zin.

De spotnaam vader van de leugens is bijna even oud als de lof. Thucydides, de historicus na hem, zette hem weg als verhalenverteller. De komedieschrijver Aristophanes dreef in 425 voor Christus de spot met zijn werk, en onder de naam van Plutarchus is een verhandeling overgeleverd die hem kwaadaardigheid verwijt. De aanleiding is steeds dezelfde: in de Historiën staan ook wonderverhalen, reuzenmieren en orakels.

Hoe lees je Herodotus?

Beide bijnamen gaan over dezelfde gewoonte. Herodotus geeft meestal weer wat zijn zegslieden vertelden, ook wanneer hij het ongeloofwaardig vindt, en hij zegt er dan bij dat hij het niet gelooft. Bij tegenstrijdige versies zet hij ze naast elkaar in plaats van er één te kiezen. Daardoor kun je zien waar zijn kennis vandaan komt, en daardoor staat het ongeloofwaardige ook gewoon in zijn boek.

Voor een lezer van nu betekent dat vooral: lees hem als een bron over wat vijfde-eeuwse Grieken over de wereld dachten, en zoek daarbinnen de gegevens die hij zelf gezien heeft of van meerdere kanten hoorde. Archeologisch onderzoek heeft meermaals een bericht bevestigd dat eerder voor fantasie doorging. Dat maakt zijn boek niet waar, maar wel bruikbaar. Hij deelt dat probleem met de epen op naam van Homerus, met het verschil dat Herodotus zijn twijfel opschrijft. Met de vraag hoe je weet wat je weet, zouden ook de Griekse filosofen zich later bezighouden. Zijn boek is een van de oudste teksten over de Griekse cultuur die we nog zelf kunnen nalezen.

Veelgestelde vragen