Op deze pagina
- Geboren
- Omstreeks 287 voor Christus in Syracuse, Sicilië
- Gestorven
- 212 voor Christus, bij de Romeinse inname van de stad
- Vader
- Phidias, astronoom
- Schreef in
- Dorisch Grieks, het dialect van Syracuse
- Vakgenoten
- Wiskundigen in Alexandrië, per brief
- Op zijn graf
- Een bol in een cilinder, op zijn eigen verzoek
- Bewaard eigen werk
- Onder meer Over de bol en de cilinder, Over drijvende lichamen, De zandrekenaar
Een Griek uit Syracuse op Sicilië
Archimedes was een Griekse wiskundige en ingenieur die omstreeks 287 voor Christus in Syracuse werd geboren en daar in 212 voor Christus stierf. Zijn vader Phidias was astronoom en hij was verwant aan koning Hiero II van de stad. Syracuse was een Griekse stichting op Sicilië, en Archimedes schreef in het Dorisch, het dialect dat daar gesproken werd; hij hoort daarmee bij de Griekse geschiedenis.
Zijn vakgenoten woonden in Alexandrië, de stad die Alexander de Grote had gesticht en die in zijn tijd het wiskundige middelpunt was. Verschillende verhandelingen van hem beginnen als een brief aan iemand daar. De Griekse steden rond de Middellandse Zee waren door taal en kennis met elkaar verbonden, ook buiten het gebied dat het oude Griekenland op de kaart beslaat.
De bol in de cilinder op zijn graf
Archimedes is nu vooral bekend om zijn machines; zelf vond hij zijn meetkunde belangrijker. Dat weten we omdat hij het liet vastleggen: op zijn graf wilde hij een bol met de cilinder eromheen. De stelling erachter is dat zo'n bol precies twee derde van de omschreven cilinder beslaat, in inhoud en in oppervlak.
Cicero zocht het graf toen hij in 75 voor Christus als quaestor op Sicilië werkte, en vond bij de Agrigentijnse poort van Syracuse een verwaarloosde, overwoekerde steen met die bol en cilinder erop. Van veel Griekse filosofen en geleerden kennen we alleen wat anderen over hen schreven. Van Archimedes zijn eigen teksten bewaard, en daarbij een aanwijzing over wat hij zelf het belangrijkst vond.
Eureka in het bad komt van Vitruvius
Het verhaal is bekend: Hiero vermoedt dat een goudsmid zilver in zijn krans heeft verwerkt, Archimedes ziet in het badhuis het water stijgen en rent roepend naar buiten. Dat verhaal staat bij de Romeinse bouwmeester Vitruvius, die het ongeveer twee eeuwen na Archimedes' dood opschreef. Het is dus geen verslag van een ooggetuige.
De natuurkunde eronder is wel van hem. In zijn eigen Over drijvende lichamen staat dat een lichaam in een vloeistof een opwaartse kracht ondervindt die gelijk is aan het gewicht van de verplaatste vloeistof. Een laat-Latijns gedicht, Carmen de Ponderibus, beschrijft een andere werkwijze voor de krans: goud en zilver aan een balans hangen en die onder water dompelen. Galilei vond juist die versie waarschijnlijk, omdat ze op bewijzen van Archimedes zelf rust en nauwkeuriger is dan het opmeten van een waterstand.
Met de beroemde hefboomuitspraak gaat het net zo. Dat hij zou hebben gezegd dat hij de aarde kon bewegen als hij maar een plek had om te staan, komt van Pappus van Alexandrië, eeuwen later. Ook van Socrates zijn vooral verhalen van anderen bewaard. Zulke uitspraken horen bij de reputatie van Archimedes en niet bij zijn eigen teksten.
Zijn dood bij het beleg, en wat er van zijn werk overbleef
In de Tweede Punische Oorlog koos Syracuse de kant van Carthago. Rome belegerde de stad van 213 tot 212 voor Christus onder Marcus Claudius Marcellus en nam haar in. Archimedes kwam daarbij om. De antieke berichten lopen uiteen: bij Livius tekent hij figuren in het zand en doodt een soldaat hem zonder te weten wie hij is, bij Plutarchus weigert hij mee te gaan voor zijn probleem af is, en een andere versie laat de soldaat zijn meetinstrumenten voor buit aanzien. Marcellus zou kwaad zijn geweest, omdat hij opdracht had gegeven hem te sparen.
Zijn teksten overleefden doordat ze werden gekopieerd. In 1906 onderzocht de Deense onderzoeker Johan Ludvig Heiberg in Constantinopel, de hoofdstad van het Byzantijnse Rijk, een dertiende-eeuws gebedenboek waarvan het perkament was afgeschraapt en hergebruikt. Onder de gebeden stond tiende-eeuws Archimedes-werk. Die palimpsest bevat de enige bekende kopie van De methode en de enige Griekse tekst van Over drijvende lichamen, en laat zien hoe hij tot zijn resultaten kwam.
Die gevleugelde laatste woorden staan in geen antieke bron. Valerius Maximus schrijft dat hij vroeg zijn tekening niet te verstoren en het zand met zijn handen afschermde; de bekende formulering is later ontstaan.
Veelgestelde vragen
Was Archimedes Grieks of Italiaans?
Grieks. Syracuse lag wel op Sicilië, maar was in zijn tijd een Griekse stad met Griekse instellingen en een eigen koning. Archimedes schreef zijn verhandelingen in het Dorisch Grieks, het dialect van die stad, en wisselde zijn resultaten uit met Griekse wiskundigen in Alexandrië. Dat hij in het huidige Italië geboren is, zegt niets over zijn taal: Italiaans bestond pas zo'n duizend jaar later.
Riep Archimedes echt eureka in het bad?
Dat is niet vast te stellen. Het verhaal komt van Vitruvius, die ongeveer twee eeuwen na Archimedes' dood schreef, en staat niet in enige tekst van Archimedes zelf. De wet over de opwaartse kracht die het verhaal moet verklaren is wél van hem en staat in zijn verhandeling over drijvende lichamen. Een oudere alternatieve beschrijving laat hem de krans met een balans onder water wegen, wat beter bij zijn eigen bewijzen past.
Bronnen
- Archimedes, MacTutor History of Mathematics, University of St Andrews · De levensjaren, de geboorte in Syracuse, zijn vader Phidias, de verwantschap met Hiero II, de bewaarde verhandelingen, zijn eigen voorkeur voor de bol in de cilinder op zijn graf, het vinden van het graf door Cicero en de dood in 212 voor Christus · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Archimedes, Engelstalige Wikipedia · Vitruvius als bron van het kransverhaal twee eeuwen later, de formulering in Over drijvende lichamen, de balansvariant uit Carmen de Ponderibus en het oordeel van Galilei, de hefboomuitspraak via Pappus, het beleg onder Marcellus met de uiteenlopende doodsberichten, en de vondst van de palimpsest door Heiberg in 1906 · geraadpleegd 4 oktober 2026