Spinalonga

Een rotseiland tegenover Plaka, zonder dorp of strand

Spinalonga ligt in de monding van de baai van Elounda, aan de noordoostkust van Kreta, in Lasithi. Er is geen dorp, geen strand en geen accommodatie: je vaart erheen, loopt er rond en gaat weer terug. Bootjes vertrekken uit Plaka, dat met ongeveer 750 meter het dichtst bij ligt, uit Elounda en uit Agios Nikolaos. In Engelstalige teksten heet het eiland Spinalonga island; Nederlandse reisaanbieders schrijven ook Spinalonga Kreta of het lepra-eiland.

De geschiedenis van Spinalonga ligt in drie lagen op dezelfde rots: een Venetiaans zeefort vanaf 1579, een Ottomaanse nederzetting met douanepost vanaf 1718 en een leprozenkolonie van 1904 tot 1957. Officieel heet het eiland Kalydon, in het Grieks Σπιναλόγκα. Die naam wordt ook gebruikt voor de landtong tegenover Elounda, die verder Kolokytha heet.

Waar de naam Spinalonga vandaan komt

De gangbare uitleg is dat Spinalonga Italiaans is voor lange doorn, naar de smalle vorm van het eiland. Volgens de Ephorie van Oudheden van Lasithi, de beheerder van het terrein, is het juist andersom gegaan: Venetiaanse documenten geven de Griekse uitdrukking stin Elounda weer als stin alonde, stin elonda en stinalonge, en daaruit groeide de vorm spina longa.

Waarom Venetië hier bouwde en hoe het fort in 1715 viel

Deze baai was voor Venetië na Souda de tweede natuurlijke haven van Kreta, en moest na de strooptochten van Barbarossa in 1537 en 1538 afsluitbaar zijn. De senaat besloot in 1571 tot versterking; vanaf 1579 verrees in fasen een zeefort. Toen Kreta in 1669 Ottomaans werd, hield Venetië deze rots vast in de hoop op herovering.

In juni 1715 stond een Ottomaans leger van zesduizend man tegenover ongeveer honderdzestig Venetiaanse soldaten met plaatselijke strijders. Na drie maanden beleg gaf het fort zich over, op 4 oktober 1715. Vanaf 1718 kwam hier de enige douanepost van de streek Merabello, met handel in zout, huiden en olijfolie, en een rol als verbanningsoord. In de Kretenzische opstanden van de negentiende eeuw liep die nederzetting leeg.

De leprozenkolonie van 1904 tot 1957

In 1903 besloot de Kretenzische Staat dat alle leprapatiënten van het eiland verplicht naar Spinalonga moesten. De eersten kwamen in 1904 aan, in oude en vervallen huizen zonder voorzieningen. Na 1913 volgden patiënten van buiten Kreta, en vanaf 1925 verbeterden de omstandigheden onder arts en directeur Emmanouil Grammatikakis.

In de jaren dertig kreeg het eiland een eigen dagelijks leven. De patiënten kregen een uitkering van de staat en richtten hun bestaan zelf in: voor de hoofdpoort stond een markt met leveranciers van de overkant, patiënten dreven er cafés, en wie daartoe in staat was werkte in de tuinen of ging vissen. De rechtenstudent Epameinondas Remoundakis, die in 1936 aankwam, organiseerde schoonmaak, hygiëne en gemeenschappelijke ruimten met een bibliotheek en een radio; tussen 1937 en 1939 kwamen er slaapzalen en een weg rond het eiland. Er werden huwelijken gesloten en kinderen geboren, al stond de regeling dat niet toe.

Vanaf 1948 kregen de patiënten hier de nieuwe medicijnen tegen lepra. In 1957 vertrokken de laatste ongeveer dertig bewoners naar een ziekenhuis in Athene.

Hoe lepra wordt overgedragen

Lepra gaat volgens de Wereldgezondheidsorganisatie over via druppels uit neus en mond van iemand die niet behandeld wordt, en dan pas na langdurig en nauw contact; zodra de behandeling begint, stopt de overdracht. Werkzame medicijnen bestonden in 1904 nog niet, en afzondering was toen de gebruikelijke maatregel.

Wat er nog staat: poorten, bolwerken en slaapzalen

De monumentenlijst van de Ephorie noemt de onderdelen per periode, zodat je kunt zien welk gebouw bij welke tijd hoort. Venetiaans zijn de werken aan het water: de hoofdpoort Porta Maestra, de poort Carbonana, de bolwerken Tiepolo en Donato en het halve bolwerk Scaramella. Verder staan er de overwelfde waterbakken, de wachtzaal en het kruitmagazijn. Op de rots is geen zoet water te vinden, dus moest het fort het regenwater opvangen en bewaren.

De huizen van twee verdiepingen en de winkelruimten horen bij de Ottomaanse nederzetting, die ook een eigen begraafplaats had; juist in die huizen werden de eerste leprapatiënten gehuisvest. Uit de tijd van de kolonie staan het ziekenhuis, de slaapzalen, het ontsmettingsgebouw en een tweede begraafplaats. Er zijn drie kerken, waarvan die van Agios Nikolaos los staat van de stad met dezelfde naam. De rondweg uit de jaren dertig is nog steeds de route langs dit alles.

Alleen per boot, en alleen van april tot november

De Ephorie houdt het terrein van 1 april tot en met 31 oktober dagelijks open tot 18.00 uur; daarbuiten kan alleen een groep op afspraak terecht. De toegang stond op 4 oktober 2026 op 20 euro, met 10 euro gereduceerd. Dat kaartje is iets anders dan de overtocht, die je bij een vervoerder boekt, dus kijk bij het boeken of de entree in de prijs zit.

Reken op een of twee uur op het eiland. Het is er rotsachtig en schaduwarm, en de rondweg is volgens de Ephorie ook met een rolstoel te volgen. Wie aan de noordkust zit, bij Chersonissos bijvoorbeeld, is een halve dag onderweg. Wil je liever zwemmen dan rondkijken, dan past de lagune van Elafonisi beter. Zoek je een boottocht naar een eiland waar je ook kunt overnachten, dan is Aegina bij Athene een voorbeeld.

Bekend werd het eiland door de roman The Island van Victoria Hislop en vooral door de verfilming To Nisi, die in 2010 en 2011 in 26 afleveringen werd uitgezonden. Sinds 2014 staat het fort op de Griekse voorlopige lijst voor werelderfgoed. Veel bezoekers kennen het eiland van die serie, maar de begraafplaatsen en het ziekenhuis horen bij mensen die hier verplicht moesten wonen.

Veelgestelde vragen