Knossos

Een bronstijdpaleis met vertrekken van gewapend beton

Knossos is het grootste Minoïsche paleiscomplex van Kreta. Het ligt op de heuvel Kephala, zo'n vijf kilometer ten zuiden van het historische centrum van Heraklion en daarmee binnen de gemeente van de hoofdstad. In het Grieks heet de plek Κνωσός (Knosós); internationaal zoek je op Knossos Palace of Knossos Crete, in het Nederlands op het paleis van Knossos.

Er hoort geen dorp bij waar je overnacht: Knossos is een dagbestemming. De stadsbus van Heraklion rijdt erheen op lijn 2, de lijn Knossos-Skalani; met de auto is het een rit van vijf kilometer. Wie aan de noordkust zit, bij Chersonissos bijvoorbeeld, maakt er een halve dag van.

De heuvel was al rond 7000 voor Christus bewoond, lang voordat er een paleis stond. Het eerste paleis verrees rond 1900 voor Christus; na verwoestingen volgde rond 1700 voor Christus een tweede, dat tot ongeveer 1450 voor Christus in gebruik bleef. Daarna kwam Kreta onder Myceense invloed, en rond 1350 voor Christus trof het complex een laatste verwoesting. Wat je op het terrein ziet, is vooral de plattegrond van dat tweede paleis.

Wat Arthur Evans opgroef en herbouwde

De eerste die hier groef was de Kretenzische oudheidkundige Minos Kalokairinos, in 1878 en 1879; de Ottomaanse autoriteiten legden zijn werk stil. In maart 1900 begon de Engelsman Arthur Evans, die het terrein via een eigen fonds had gekocht, aan de grote opgraving. Tot 1905 legde hij het paleis bloot. Daarna bouwde hij vertrekken, trappen en zuilen weer op in gewapend beton.

Daardoor is op het terrein niet altijd meteen duidelijk wat oud is. De troonzaal met de gipsen zetel, de banken en het verzonken bassin is Minoïsch van opzet, maar de griffioenen op de wand zijn ingevuld door de Zwitserse restaurateurs Émile Gilliéron vader en zoon, die Evans daarvoor inhuurde; critici hebben van juist die bekendste beschilderingen gezegd dat ze bijna geheel hun werk zijn. Wat strak en kleurig is, dateert meestal uit de twintigste eeuw; verweerd gips en kalksteen horen bij het oude gebouw.

De magazijnen van de westvleugel

In de westvleugel, achter de troonzaal, liggen de magazijnen: een lange reeks voorraadruimten met de pithoi, de grote aardewerken potten voor olie, graan en wijn, nog op hun plek. Dat deel laat zien wat zo'n paleis naast woonplek was, namelijk een administratief centrum dat goederen innam en uitgaf. De Lineair B-tabletten uit de laatste paleisfase, in een vroege vorm van het Grieks en in 1952 ontcijferd, bevatten voor een groot deel zulke voorraadadministratie.

Het labyrint van de Minotaurus

Knossos geldt in de mythe als het paleis van koning Minos en als de plek van het labyrint met de Minotaurus. Die verbinding is ouder dan de opgraving, maar Evans maakte er een archeologisch argument van: hij vond het teken van de dubbele bijl, in het Grieks labrys, en las labyrint als huis van de dubbele bijl, een voorstel van Maximilian Mayer uit 1892. Het bezwaar daartegen is dat hetzelfde teken op andere Kretenzische paleizen voorkomt en op Kreta vooral bij godinnen en vrouwen staat, niet bij mannelijke goden.

Dat het woord oud is, staat wel vast: in Lineair B komt da-pu2-ri-to voor, de Myceense vorm van labyrint. Alleen wijst dat niet dwingend naar dit gebouw, want ook grotten bij Gortyna heetten labyrinthos. Daarnaast worden labyrint en doolhof vaak door elkaar gebruikt. Een labyrint heeft in strikte zin één pad naar het midden en geen keuzes, terwijl een doolhof zijtakken heeft waarin je verkeerd kunt lopen. Het paleis, met zijn hoven, gangen, trappen en lichtschachten, lijkt daarmee meer op een doolhof dan op een labyrint. Dat het complex de latere voorstelling van een labyrint heeft gevoed, is aannemelijk; of het gebouw zelf het labyrint uit de mythe was, is met de vondsten niet vast te stellen.

De zes Minoïsche paleiscentra op de werelderfgoedlijst

Sinds 2025 staat Knossos op de werelderfgoedlijst van Unesco, niet als los monument maar binnen de inschrijving van de Minoïsche paleiscentra van Kreta. Daaronder vallen zes plekken: Knossos, Faistos, Malia, Zakros, Zominthos en Kydonia. Twee van die zes liggen bij plaatsen die vooral als vakantiebestemming bekend zijn. Het paleis van Malia ligt een paar kilometer oostelijk van de bekende uitgaansstraat, en Kydonia zit onder het Kasteli-heuveltje in de oude stad van Chania, waar de naam in Lineair B als ku-do-ni-ja is genoteerd.

Het terrein van Knossos ligt in de open lucht en er is weinig schaduw. Kies in de zomer het begin van de ochtend of het eind van de middag en bekijk vooraf het weer en klimaat op Kreta. Tarief en openingstijden verschillen per seizoen, dus controleer ze kort voor je bezoek bij de beheerder.

Veelgestelde vragen