Op deze pagina
- Categorie
- Griekse dranken
- Soort drank
- Koude koffie van oploskoffie, koud geschud tot een schuimkraag
- Griekse naam
- φραπέ (frappé), uit het Franse frappé: gekoeld in gestampt ijs
- Basis
- Spray-gedroogde instantkoffie, koud water en ijs; zoet en melk naar keuze
- Zoetheid bestellen
- Sketos zonder zoet, metrios met twee theelepels, glykos met vier
- Ontstaan
- Toegeschreven aan de handelsbeurs van Thessaloniki in 1957, maar dat verhaal staat niet vast
Wat frappé is en wat het woord betekent
Een frappé is binnen de Griekse dranken de koude koffie van het terras: oploskoffie die met een bodempje koud water wordt geschud tot schuim en pas daarna wordt aangevuld met ijsblokjes en koud water. Grieken schrijven hem φραπέ; op kaarten staat ook café frappé of Griekse frappé. Het is geen gezette koffie die je laat afkoelen en geen gemixte ijskoffie uit de blender: het poeder gaat droog in de shaker en lost tijdens het schudden op.
De naam komt uit het Frans. De betekenis van frappé, het voltooid deelwoord van frapper, slaan, is in de Franse keuken gekoeld in gestampt ijs; een Frans woordenboek plaatst dat gebruik al in 1813. Het woord kan daarmee bij allerlei gekoelde dranken horen, en in Griekenland is het de naam van deze koffie geworden. Binnen het Griekse eten en drinken is het een drank voor overdag.
Waarom er oploskoffie in moet
Het schuim komt van de koffie zelf en niet van de shaker. Als oploskoffie oplost, komt er gas uit de korrels vrij, en dat gas vormt de bellen. De bellen blijven staan door stoffen uit de geroosterde boon: eiwitachtige verbindingen en de bruine stoffen die bij het roosteren ontstaan, hechten zich aan de rand van de bellen, en grote koolhydraten uit de boon maken de vloeistof stroperiger, zodat het schuim langer blijft staan.
Vet werkt de andere kant op: hoe meer vet erin zit, hoe minder schuim er komt en hoe korter het blijft staan. Spray-gedroogde oploskoffie, het gewone poeder uit een pot, bevat vrijwel geen olie en geeft een stevige kraag. Gezette koffie en de olierijkere gevriesdroogde korrels geven alleen schuim dat snel wegtrekt. Wie het met espresso of filterkoffie probeert, houdt daarom weinig schuim over, hoe lang hij ook schudt. Bij Griekse koffie ontstaat het schuim op een andere manier: dat gebeurt in het kannetje op het vuur, en het gemalen poeder blijft in het kopje achter.
Suiker maakt de vloeistof stroperiger en de bellen kleiner, en kleine bellen in een stroperige vloeistof zakken langzamer uit. Een glykos heeft daardoor een stevigere schuimlaag dan een sketos. Het schuim verdwijnt daarna op twee manieren: het water zakt uit het schuim naar beneden, en grote bellen worden groter ten koste van kleine. Bij een frappé duurt dat twee tot tien minuten.
Frappé maken en bestellen
Het recept is kort. Voor één glas doe je een tot twee theelepels instantkoffie, zoet naar keuze en ongeveer twee eetlepels koud water in een shaker of in een pot met een goed sluitende deksel. Schud dat tien tot dertig seconden flink, tot er vrijwel alleen nog schuim in zit. Dat schuim giet je in een hoog glas, met drie of vier ijsblokjes erbij, en daarna vul je aan met koud water. Melk gaat er pas na het schudden bij, in Griekenland vaak als eva-melk.
Gaat het thuis mis, dan zit de oorzaak bijna altijd in te veel water in de eerste stap, in gevriesdroogde korrels of in melk die te vroeg meegaat. In het café bestel je op zoetheid, met het aantal theelepels koffie als maat. Bij het eten is een frappé minder gebruikelijk: staat de tafel vol mezedes, dan liggen wijn uit de streek of ouzo met water erbij meer voor de hand.
| Wat je zegt | Grieks | Wat je krijgt |
|---|---|---|
| Sketos | σκέτος | Zonder zoet, strak en bitter |
| Metrios | μέτριος | Twee theelepels zoet op twee theelepels koffie |
| Glykos | γλυκός | Vier theelepels zoet, met de stevigste schuimkraag |
| Me gala | με γάλα | Met melk, die na het schudden in het glas gaat |
| Choris gala | χωρίς γάλα | Uitdrukkelijk zonder melk |
Bron: Wikipedia: Frappé coffee
Komt de frappé uit Thessaloniki in 1957?
Het bekendste verhaal gaat zo: op de handelsbeurs van Thessaloniki in 1957 kon Nescafé-vertegenwoordiger Dimitris Vakondios in zijn pauze geen warm water vinden, waarop hij zijn oploskoffie met koud water en ijsblokjes in een cocktailshaker deed. Nestlé vertelt het op zijn eigen site nog zo.
Zeker is dat niet. Journalist Nikos Bakounakis stelde het verhaal in 2006 in de krant To Vima ter discussie, en Grieks archiefonderzoek leverde daarna vondsten op die niet bij 1957 passen: een advertentie voor Nescafé frappé in de krant Eleftheria van 7 juli 1957, bijna twee maanden voordat de beurs openging, en een Griekse film uit 1951 waarin een café frappé uit een shaker voorbijkomt. Nestlé adverteerde in die jaren ook al met ijskoude Nescafé. Dat Vakondios op de beurs koffie stond te schudden, is daarmee niet weerlegd; dat hij de eerste was, is wel onwaarschijnlijk.
Het verschil met een freddo espresso
Sinds 1991 heeft de frappé gezelschap van de freddo. In dat jaar werd in Athene de eerste freddo espresso gemaakt: gezette espresso die met ijs koud wordt opgeklopt. De freddo cappuccino is daarvan de variant met een laag koud opgeklopte melk, αφρόγαλα (afrogala). De basis is daar espresso en geen poeder, zodat het schuim van de machine en de klopper komt.
De frappé is er niet door verdwenen. In een onderzoek van het marktlaboratorium van de Economische Universiteit van Athene, gepresenteerd op het Coffee Business Forum van juni 2022, noemde 27 procent van de ondervraagden frappé als de koffie die ze thuis het vaakst maken. Daarna volgden espresso met 21 procent, freddo espresso met 18 procent en freddo cappuccino met 11 procent. Het gaat om opgegeven voorkeuren voor thuis en niet om wat er in de cafés over de bar gaat.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een frappé en een frappuccino?
Een frappé is geschudde koude koffie, waarbij het schuim uit de koffie zelf komt; een frappuccino is een gemixte, romige ijskoffie die zijn structuur van de blender en van zuivel krijgt. Buiten Griekenland betekent het woord ook niet overal hetzelfde: in Bulgarije gaat er sodawater in, in Denemarken melk in plaats van water, en in Boston is een frappe een milkshake met roomijs.
Hoeveel cafeïne zit er in een frappé?
Dat hangt af van de hoeveelheid poeder en niet van de grootte van het glas. Het Voedingscentrum rekent voor filter- of instantkoffie met ongeveer 60 milligram cafeïne per kopje van 125 milliliter. Een frappé van twee theelepels komt daarmee ruwweg op het dubbele, in de orde van 120 milligram. De EFSA houdt voor gezonde volwassenen 400 milligram per dag aan en niet meer dan 200 milligram in één keer.
Kan ik een frappé maken zonder shaker?
Ja. Een pot met een goed sluitende deksel doet hetzelfde werk, en met een staafje melkopschuimer gaat het sneller. Het doel blijft hetzelfde: zo veel lucht in zo weinig vloeistof slaan dat er vrijwel niets anders dan schuim in de shaker zit.
Bronnen
- Gustav Nilsson: Microstructure of Instant Coffee Foam, Chalmers University of Technology · Bevestigt dat oploskoffie van zichzelf schuimt door gas dat bij het oplossen uit de korrels vrijkomt, de rol van eiwitten en melanoïdinen bij de schuimvorming, die van galactomannaan en arabinogalactaan bij de stabiliteit via de viscositeit, het gegeven dat meer vet de schuimvorming en de stabiliteit verlaagt, de twee afbraakwegen uitzakken en vergroving, en het effect van suiker op viscositeit en belgrootte · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Wikipedia: Frappé coffee · De bereiding met twee theelepels koffie, de zoetheidsgraden sketos, metrios en glykos met nul, twee en vier theelepels, me gala en choris gala, het uitzakken van het schuim in twee tot tien minuten, het verschil in oliegehalte tussen spray-gedroogde en gevriesdroogde oploskoffie, de eerste freddo espresso in Athene in 1991, de freddo cappuccino met afrogala, en het bestaan van gepubliceerde twijfel aan het verhaal uit 1957 · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Nescafé (Nestlé): What is a frappé? · De lezing van de producent zelf over het ontstaan in 1957 met oploskoffie, koud water en ijs in een shaker, de internationale varianten met sodawater in Bulgarije, melk in Denemarken en de milkshake met roomijs in Boston, en het onderscheid met de frappuccino · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Αντικλείδι: Η ιστορία της ανακάλυψης του φραπέ. Αλήθεια ή αστικός μύθος; · De vondsten die niet bij 1957 passen: de advertentie voor Nescafé frappé in Eleftheria van 7 juli 1957, de Griekse film uit 1951 met een café frappé uit een shaker, de eerdere advertenties voor ijskoude Nescafé, en de twijfel die Nikos Bakounakis in 2006 in To Vima uitte · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Voedingscentrum: cafeïne · De ongeveer 60 milligram cafeïne per kopje filter- of instantkoffie van 125 milliliter en het EFSA-maximum van 400 milligram per dag en 200 milligram per keer voor gezonde volwassenen · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Economy Today: Επιστρέφουν στο φραπέ στην Ελλάδα, onderzoek van het marktlaboratorium van de Economische Universiteit van Athene · De opgegeven voorkeuren voor koffie thuis uit juni 2022: frappé 27 procent, espresso 21 procent, freddo espresso 18 procent, oploskoffie 15 procent, Griekse koffie 14 procent en freddo cappuccino 11 procent · geraadpleegd 3 oktober 2026
- Wiktionnaire: frappé · De Franse betekenis gekoeld in gestampt ijs, de herkomst als voltooid deelwoord van frapper en de vermelding van dat culinaire gebruik in 1813 · geraadpleegd 3 oktober 2026