Sisyphus, de koning die de dood twee keer ontliep

Rol

Stichter en koning van Ephyra, het latere Korinthe

Ouders

Aiolos en Enarete

Vrouw

Merope, een van de Pleiaden

Kinderen

Glaukos, Ornytion, Thersandros en Almos

Straf

Een steen een heuvel op duwen die steeds terugrolt

Oudste beschrijving

Odyssee van Homerus, boek 11

De koning die de dood in de boeien sloeg

Sisyphus is in de Griekse mythologie de koning die de dood twee keer te slim af was en daarvoor in de onderwereld eeuwig een steen een heuvel op moet duwen. Hij gold als de sluwste van alle mensen. Homerus noemt hem in de Ilias als stichter van Ephyra, de stad die later Korinthe heette; latere mythografen maken hem zoon van Aiolos en Enarete, man van de Pleiade Merope en vader van onder anderen Glaukos.

Zijn eerste list richtte zich op de dood zelf: toen Thanatos, de dood in persoon, hem kwam halen, sloeg Sisyphus hem in de boeien. Zolang de dood vastzat, kon niemand op aarde meer sterven, tot de oorlogsgod Ares hem bevrijdde. De tweede list bedacht hij voor na zijn dood. Sisyphus had Merope opgedragen hem zonder begrafenisriten achter te laten; in de onderwereld klaagde hij daarover bij Hades en Persephone, kreeg toestemming om het boven te gaan regelen en bleef weg. In beide verhalen laten de Griekse goden zich door een sterveling misleiden.

Drie verklaringen voor één straf

Waarom Sisyphus de steen kreeg, hangt af van de bron. In de eerste versie verraadt hij een geheim van Zeus: hij vertelt de riviergod Asopos dat Zeus diens dochter Aigina heeft geschaakt, en krijgt daarvoor een eeuwig stromende bron op de burcht van Korinthe. In de tweede is het boeien van de dood het vergrijp. In de derde rekenen de goden hem de ontsnapping uit de onderwereld aan. De versies sluiten elkaar niet uit; antieke vertellers combineerden ze.

In alle drie denkt Sisyphus slimmer te zijn dan de goden. Korinthe komt in meer mythen voor: ook het gevleugelde paard Pegasus wordt bij een bron van die stad gevangen.

Wat Homerus over de steen zegt

De oudste beschrijving van de straf staat in boek 11 van de Odyssee, waar Odysseus de doden bezoekt. Homerus laat hem Sisyphus zien terwijl die met handen en voeten een reusachtige steen tegen een helling op wrikt. Net voordat hij hem over de top heeft, krijgt het gewicht de overhand en rolt de steen terug naar de vlakte; het zweet loopt van zijn leden en het stof stijgt van zijn hoofd. In dezelfde passage liggen Tityos en Tantalos, twee andere eeuwig gestraften.

Homerus noemt geen reden voor de straf. De verklaringen komen pas bij latere dichters en mythografen; wie leest waarom Sisyphus werd gestraft, leest dus een van die latere versies. Ook Atlas draagt in de mythologie een eeuwige last: het hemelgewelf.

Van sisyfusarbeid tot de gelukkige Sisyphus van Camus

Sisyfusarbeid, ook geschreven als sisyphusarbeid, betekent in het Nederlands zwaar werk dat nooit afkomt en niets oplevert. De oudste vindplaats van het woord is uit 1847, de omschrijving arbeid van Sisyphus al uit 1824. De betekenis is wel versmald: in de mythe is het rollen een straf voor overmoed, in het dagelijks Nederlands gaat het alleen over vruchteloze inspanning, zonder schuld en zonder goden.

De bekendste moderne lezing is die van Albert Camus. In zijn essay Le mythe de Sisyphe uit 1942 maakt hij van Sisyphus het beeld van de mens in een wereld zonder vanzelfsprekende zin, en schrijft hij dat je je Sisyphus gelukkig moet voorstellen: de inspanning naar de top vult volgens hem een mensenhart. Bij Ovidius staat een zachter moment: Sisyphus gaat op zijn steen zitten zodra Orpheus in de onderwereld begint te zingen. Sisyphus is daarmee ook buiten de mythologie een bekende figuur uit de Griekse cultuur.

Veelgestelde vragen