Op deze pagina
- Soort wezen
- Titaan, uit de godengeneratie vóór de Olympiërs
- Ouders
- Iapetus en de Oceanide Clymene, bij Hesiodus
- Broers
- Atlas, Menoetius en Epimetheus
- Naam
- Gelezen als de vooruitdenkende, tegenover Epimetheus
- Waarvoor bekend
- De verdeling van het offerdier bij Mecone en de diefstal van het vuur
- Straf
- Vastgeketend, een adelaar die dagelijks zijn lever at
- Oudste bronnen
- Theogonie en Werken en dagen van Hesiodus, rond 700 v.Chr.
Zoon van Iapetus, broer van Atlas
Prometheus hoort in de Griekse mythologie bij de titanen: de godengeneratie die vóór de Olympiërs over de wereld heerste. Hesiodus noemt hem in de Theogonie een zoon van de titaan Iapetus en de Oceanide Clymene, met als broers Atlas, Menoetius en Epimetheus. Hij hoort dus niet bij de twaalf Griekse goden van de Olympus.
Zijn naam (Προμηθεύς) wordt gelezen als de vooruitdenkende, tegenover zijn broer Epimetheus, die pas achteraf begrijpt wat er gebeurt. In de verhalen gedragen de twee zich daar ook naar. Meer verhalen vind je bij de Griekse cultuur.
Het bedrog bij Mecone en de botten voor de goden
De eerste botsing met Zeus gaat over vlees, niet over vuur. Bij Mecone, waar goden en mensen een geschil beslechtten, verdeelde Prometheus een os in twee porties. Het vlees en de vette ingewanden stopte hij in de huid en de pens; voor Zeus legde hij de witte botten neer, toegedekt met glanzend vet. Zeus zag de list en verweet hem de oneerlijke verdeling, maar koos de glanzende portie.
Dat verhaal geeft een bestaande gewoonte een oorsprong. Bij een Grieks offer verbrandden de botten en het vet op het altaar, terwijl het vlees bij de aanwezige mensen bleef. Hesiodus vertelt hoe die verdeling zo gekomen is. Dat is een verklaring binnen het verhaal, geen historische gebeurtenis.
Vuur in een holle venkelstengel
Zeus hield daarna het vuur bij de mensen weg. Prometheus stal het terug en verborg het in een holle venkelstengel. Die stengel staat in de Theogonie, in Werken en dagen en eeuwen later ook bij Apollodorus. Het gaat om de reuzenvenkel, Ferula communis, met een merg dat in de droge holle stengel langzaam doorbrandt. Zo vervoerde je vuur werkelijk over afstand.
Aeschylus zegt wat dat vuur betekent: in zijn tragedie heet het de bron van alle kunsten en techniek, die Prometheus aan sterfelijke wezens gaf. Mensen kunnen vanaf dat moment smeden, koken en bouwen.
Zeus antwoordde met een tegengeschenk. Hephaistos vormde uit aarde en water een meisje, Athena leerde haar handwerk, Aphrodite gaf haar aantrekkingskracht en Hermes een onbetrouwbare geest. In Werken en dagen heet zij Pandora, omdat alle bewoners van de Olympus haar elk een gave hadden meegegeven.
Scythië of de Kaukasus: waar hij vastgeketend lag
De straf is in alle bronnen dezelfde. Hesiodus beschrijft onontkoombare boeien en een langgevleugelde adelaar die zijn onsterfelijke lever at, waarna die lever elke nacht weer aangroeide; Herakles doodde de vogel en maakte een einde aan de kwelling. Apollodorus voegt toe dat Hephaistos hem in opdracht van Zeus vastnagelde en dat het vele jaren duurde.
Over de plaats lopen de bronnen uiteen. Aeschylus zet hem in Scythisch land, een onbetreden eenzaamheid aan de uiterste grens van de aarde, waar Hephaistos het werk tegen zijn wil doet terwijl Kracht en Geweld toezien. Apollodorus noemt een berg: de Kaukasus, die hij op zijn beurt Scythisch noemt. Voor Griekse auteurs lag de rand van de bewoonde wereld niet op een vast punt.
Afkomst, offerbedrog, vuurdiefstal en adelaar staan bij Hesiodus. De plaats, de weigerende Hephaistos en het vuur als bron van alle kunsten komen uit de tragedie van Aeschylus. De Kaukasus en Prometheus als maker van de mens staan bij Apollodorus, honderden jaren later.
Veelgestelde vragen
Heeft Prometheus de mensen uit klei gemaakt?
Bij Apollodorus wel: zijn Bibliotheke opent het hoofdstuk met de mededeling dat Prometheus mensen vormde uit water en aarde en hun daarna het vuur gaf. Bij Hesiodus, ruim een half millennium eerder, komt die rol niet voor; daar bestaan de mensen al en gaat de ruzie over wat zij mogen hebben. Prometheus als maker van de mens is dus een latere toevoeging. Moderne navertellingen waarin hij de mens kneedt, volgen de versie van de mythenverzamelaars.
Wat is het verschil tussen Prometheus en Epimetheus?
Het zijn broers, beide zonen van Iapetus, en hun namen zetten ze tegenover elkaar: de een denkt vooruit, de ander achteraf. Prometheus voorziet hoe Zeus zal reageren en handelt daarnaar, met succes op korte termijn en een straf op lange termijn. Epimetheus neemt een geschenk van de goden aan en begrijpt pas daarna wat hij in huis haalt.
Bronnen
- Hesiodus, Theogonie 507-544 (Perseus Digital Library) · Iapetus en Clymene als ouders, de broers Atlas, Menoetius en Epimetheus, de boeien en de langgevleugelde adelaar die de onsterfelijke lever at die 's nachts weer aangroeide, het doden van de adelaar door Herakles en de verdeling van de os bij Mecone · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Hesiodus, Theogonie 561-580 (Perseus Digital Library) · Bevestigt dat Zeus het vuur achterhield, de diefstal van de glans van het onvermoeibare vuur in een holle venkelstengel en de vrouw die als prijs voor het vuur uit aarde werd gevormd en door Athena werd gekleed · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Hesiodus, Werken en dagen 42-58 (Perseus Digital Library) · Het verbergen van het vuur door Zeus, de diefstal door de zoon van Iapetus in een holle venkelstengel en de aankondiging van een kwaad als tegenprestatie · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Hesiodus, Werken en dagen 59-82 (Perseus Digital Library) · Het vormen van het meisje uit aarde en water door Hephaistos, de gaven van Athena, Aphrodite en Hermes en de naam Pandora omdat alle Olympische goden haar elk een gave gaven · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Aeschylus, Prometheus gebonden (Perseus Digital Library) · De plaats in Scythisch land aan de uiterste grens van de aarde, Hephaistos die tegen zijn wil vastklinkt terwijl Kracht en Geweld toezien, en het vuur als bron van alle kunsten dat aan sterfelijke wezens werd gegeven · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Apollodorus, Bibliotheke 1.7.1 (Perseus Digital Library) · Bevestigt dat Prometheus mensen vormde uit water en aarde, het vuur in een venkelstengel (Ferula communis, met brandbaar merg), het vastnagelen door Hephaistos op de Scythische Kaukasus, de adelaar die dagelijks de leverlobben at en de vele jaren tot Herakles hem bevrijdde · geraadpleegd 4 oktober 2026