Oedipus, de koning van Thebe die zijn eigen vader doodde

Wie

Mythische koning van Thebe, zoon van koning Laios

Ouders

Laios en Iokaste; bij Homerus heet zijn moeder Epikaste

Opgegroeid bij

Polybos en Periboia, het koningspaar van Korinthe

Naam

Oidipous, „gezwollen voeten”, naar zijn doorstoken voeten

Kinderen

Antigone, Ismene, Eteokles en Polyneikes; volgens sommige bronnen bij Eurygania

Oudste bewaarde vermelding

Homerus, Odyssee boek 11 en Ilias boek 23

Bekendste versie

Oidipous Tyrannos van Sophocles, rond 429 v.Chr.

Een vondeling uit Korinthe die koning van Thebe werd

Oedipus (Grieks Οἰδίπους, Oidipous) is een sterfelijke koning uit de Griekse mythologie, geen god. Bij Apollodorus krijgt zijn vader Laios, koning van Thebe, van een orakel de waarschuwing dat een zoon hem zal doden. Laios verwekt toch een kind, doorsteekt de voetjes van de pasgeborene met spelden en laat hem door een herder op de berg Kithairon achter.

Daar vinden de veehoeders van Polybos, de koning van Korinthe, het kind. Zij brengen het bij diens vrouw Periboia, die de voeten geneest en hem zijn naam geeft: Oidipous, naar de zwelling. Die uitleg van de naam staat al in de antieke bron zelf.

Van het orakel aan Laios tot de ontdekking in Thebe

Als volwassene twijfelt Oedipus aan zijn afkomst en vraagt hij het orakel van Delphi, het heiligdom van Apollo, om uitsluitsel. Het antwoord is een waarschuwing: ga niet naar huis, want je zult je vader doden en met je moeder trouwen. Hij gaat daarom niet naar Korinthe terug en reist verder.

In Phokis kruist zijn wagen die van Laios. De heraut Polyphontes beveelt hem opzij te gaan en doodt een van zijn paarden; Oedipus doodt daarop beide mannen, zonder te weten wie de oudste van hen is. Bij Thebe lost hij het raadsel van de sfinx op: wat heeft één stem en wordt vier-, twee- en driebenig? Het antwoord is de mens. De sfinx komt in dit verhaal dus niet door een wapen aan haar eind, zoals Medusa door het zwaard van Perseus, maar door het antwoord op haar raadsel.

Oedipus krijgt de troon en de weduwe van de vorige koning, Iokaste, zijn moeder, en met haar vier kinderen: Polyneikes, Eteokles, Ismene en Antigone.

Dan komt de waarheid uit. Bij Homerus brengen de Griekse goden het aan het licht; bij Sophocles laat Oedipus zelf de moordenaar van Laios opsporen en onderzoekt hij zo zijn eigen zaak. Iokaste verhangt zich. Oedipus steekt daarna, in de versie van Sophocles, zijn ogen uit met de gouden spelden uit haar kleed, omdat die ogen hebben gezien wat zij niet hadden mogen zien.

Verschillen tussen Homerus, Sophocles en Apollodorus

Het bekendste verhaal van Oedipus komt uit één toneelstuk: Oidipous Tyrannos van Sophocles, rond 429 v.Chr. opgevoerd en in het Latijn bekend als Oedipus Rex. Dat is niet de oudste versie.

Homerus kent het verhaal al, maar vertelt het korter en anders. In boek 11 van de Odyssee ziet Odysseus in de onderwereld de moeder van Oedipus, die hier Epikaste heet: zij trouwde met haar zoon nadat hij zijn vader had gedood, de goden maakten het bekend en zij verhing zich, waarna hij bleef heersen over de Kadmeërs in Thebe. Blind wordt hij daar niet, verbannen evenmin. In boek 23 van de Ilias komt Mekisteus naar Thebe voor de lijkspelen van Oedipus; bij Homerus sterft hij dus in de stad waar hij koning was. Apollodorus noemt bij de naam van zijn moeder en bij de moeder van zijn kinderen telkens twee overleveringen naast elkaar.

Wanneer Sophocles de drie Thebaanse stukken schreef

Sophocles (ongeveer 497 tot 406 v.Chr.) schreef drie stukken over Thebe, maar niet als trilogie en niet in de volgorde van het verhaal. Antigone kwam eerst, Oidipous Tyrannos ongeveer twaalf jaar later, en Oidipous bij Kolonos als laatste; zijn kleinzoon bracht dat in 401 v.Chr. op de planken, jaren na zijn dood. De drie stukken horen bij drie verschillende groepen stukken, verspreid over zesendertig jaar. De volgorde van het verhaal en de volgorde waarin Sophocles ze schreef lopen dus uiteen.

Het oedipuscomplex is een term van Freud, niet het verhaal van Sophocles

Buiten de mythologie is de naam Oedipus vooral bekend door Sigmund Freud. Hij behandelde het idee in Die Traumdeutung (1899) en gebruikte de term oedipuscomplex voor het eerst in een artikel uit 1910, voor een veronderstelde kinderlijke gerichtheid op de ouder van het andere geslacht.

In het stuk van Sophocles verlangt Oedipus niets: hij weet niet wie de man op de weg is en niet wie de koningin is met wie hij trouwt. Het stuk gaat over zijn onwetendheid en over het onderzoek naar de moord op Laios, niet over begeerte. De term van Freud verwijst dus naar de uitkomst van het verhaal, niet naar het motief van de hoofdpersoon. Antieke stof is ook op andere plaatsen in de Griekse cultuur voor nieuwe doeleinden hergebruikt.

Oedipus straft zichzelf in het stuk voor daden waarvan hij niet wist dat ze de zijne waren. In Oidipous bij Kolonos, dat Sophocles bijna dertig jaar later schreef, is dezelfde man een gast van Athene en belooft zijn graf de stad bescherming.

Hoe het noodlot in dit verhaal werkt

Het verhaal wordt vaak gelezen als bewijs dat je je lot niet ontloopt. In de bronnen zetten beide voorspellingen de betrokkenen juist in beweging. Laios hoort dat zijn zoon hem zal doden en laat het kind in de bergen achter; daardoor groeit Oedipus bij vreemden op en herkent hij zijn vader niet op de weg. Oedipus hoort dezelfde voorspelling en gaat niet naar Korinthe terug; daardoor rijdt hij Laios tegemoet. Dat verband tussen de ontwijking en de vervulling is een gevolgtrekking van de redactie uit de gebeurtenissen zoals de bronnen ze geven, en geen uitspraak van een antieke auteur.

Veelgestelde vragen