De negen muzen

Wie

Negen godinnen van zang, dichtkunst en kennis

Ouders

Zeus en de Titanendochter Mnemosyne

Geboorteplaats

Pieria, aan de voet van de Olympus

Belangrijkste cultusplaats

De berg Helikon in Boeotië

Voornaamste muze

Kalliope, bij Hesiodus de eerste van de negen

Oudste namenlijst

Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Dochters van Zeus en het geheugen

De muzen zijn in de Griekse mythologie de godinnen die zang, dichtkunst en kennis mogelijk maken. De oudste uitgewerkte beschrijving staat in de Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr. Daar zijn het negen zusters, allen van één gezindheid en met het hart gezet op zang, geboren in Pieria aan de noordkant van de Olympus. Hun moeder is Mnemosyne, de godin van het geheugen, hun vader Zeus.

Die afstamming past bij de manier waarop zang toen werkte. Voordat er boeken waren, moest een dichter zijn stof uit zijn hoofd kennen: zowel het voordragen als het bewaren van het verleden hing aan het geheugen. Hesiodus zegt ook dat er dankzij de muzen en Apollo zangers en lierspelers op aarde zijn; onder de Griekse goden horen ze bij de kunst.

Eerst waren er drie: oefening, geheugen en zang

Negen is niet het oorspronkelijke aantal. Op de Helikon werden volgens de overlevering eerst drie muzen vereerd: Melete, Mneme en Aoide, te vertalen als oefening, geheugen en zang. Hun cultus zou zijn ingevoerd door Ephialtes en Otos, de reusachtige zonen van Aloeus. Ook in Sikyon en Delphi hield men het op drie; andere plaatsen kwamen uit op vier, zeven of acht. Pas later werd negen in heel Griekenland de norm.

Die drie oudste namen gaan niet over kunstvormen, maar over wat een zanger nodig heeft: hij studeert, hij onthoudt en hij draagt voor. Ook over de ouders liepen de versies uiteen; naast Zeus en Mnemosyne noemen bronnen Ouranos en Gaia, of de Macedonische Pieros. Hesiodus is de eerste die alle negen namen geeft, en door zijn lijst raakten die namen vast.

Welke muze hoort bij welke kunst?

De verdeling die je overal tegenkomt, Kleio voor de geschiedschrijving en Melpomene voor de tragedie, staat niet bij Hesiodus. Hij noemt de negen namen achter elkaar zonder afzonderlijke vakgebieden; alleen Kalliope zet hij apart als de voornaamste, die vorsten bijstaat. De vaste koppeling van elke muze aan één kunstvorm en één attribuut komt van latere kunstenaars, die de zusters op beelden en reliëfs moesten kunnen onderscheiden. Het is dus een afspraak uit de beeldende kunst en geen onderdeel van de vroege mythe.

Daardoor schuift de lijst in moderne boeken soms. Euterpe staat bij de ene auteur voor fluitspel en bij de andere voor lyriek. Zo'n tabel geeft die latere afspraak weer en niet wat in de Griekse bronnen zelf staat.

Bron: Smith, Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, lemma Musae

De Helikon en de bron Hippokrene

Het hart van de muzencultus lag op de Helikon, een berg in Boeotië, met de heilige bronnen Aganippe en Hippokrene op zijn flank; Hesiodus begint zijn Theogonie dan ook met de muzen van de Helikon. De Hippokrene, letterlijk paardenbron, zou zijn opengeslagen door de hoef van Pegasus, en wie ervan dronk zou aan het dichten slaan. Later kregen de muzen ook in Athene, Sparta, Korinthe en Rome een cultus.

Vriendelijk waren de muzen niet altijd. Drie verhalen over wedstrijden met hen lopen hetzelfde af: de zanger Thamyris verloor de gave die ze hem hadden gegeven en werd blind, de Sirenen raakten de veren van hun vleugels kwijt, en de negen dochters van Pieros werden in vogels veranderd. In alle drie daagt iemand de godinnen uit in hun eigen kunst en verliest daarna juist dat talent. Iets vergelijkbaars gebeurt bij Medusa, van wie de blik eerst bewonderd en daarna dodelijk was.

Van mouseion naar museum

De muzen zitten nog in alledaagse woorden. Het Griekse μοῦσα (mousa) betekende zowel muze als zang of muziek en gaat vermoedelijk terug op een Indo-Europese wortel voor denken. Uit mousikḗ, de kunst van de muzen, komt ons woord muziek. Een mouseion was een heiligdom van de muzen en later ook een plek van studie; daar komt ons woord museum van.

Ook de muze zelf leeft voort, met kleine letter, als inspiratiebron van een kunstenaar. De betekenis is daarbij wel verschoven: de Griekse muzen gaven de dichter wat hij niet uit zichzelf had, terwijl een moderne muze meestal een mens is die een kunstenaar aanzet. Vergelijkbare sporen van het Grieks lopen door de hele Griekse cultuur.

Veelgestelde vragen