De Minotaurus: half mens, half stier

Soort wezen

Man met de kop van een stier

Eigen naam

Asterios, ook Asterion

Moeder

Pasiphae, koningin van Kreta

Vader

De stier die Poseidon uit de zee zond

Verblijfplaats

Het labyrint bij Knossos, op Kreta

Gedood door

Theseus, met hulp van Ariadne

Uitgewerkte bronnen

Bibliotheke van Apollodorus en Leven van Theseus van Plutarchus

Een monster met een eigen naam: Asterios

De Minotaurus is een wezen uit de Griekse mythologie met de kop van een stier en verder het lichaam van een man. Zo beschrijft de Bibliotheke hem, de antieke mythenverzameling op naam van Apollodorus die het verhaal het volledigst doorgeeft. Zijn moeder is Pasiphae, de vrouw van koning Minos van Kreta; zijn vader is een stier, letterlijk bedoeld.

De naam zegt niets over hemzelf. Μινώταυρος is samengesteld uit Minos en tauros, stier: de stier van Minos, genoemd naar de koning die hem opsloot. Bij Apollodorus heeft hij een eigen naam, Asterios of Asterion, die wordt verbonden met aster, ster. Minos was volgens de mythen zelf een zoon van Zeus, die Europa als stier naar Kreta bracht. Dat is al de tweede stier in dit verhaal, en er volgt nog een derde.

Hoe een niet nagekomen offer het labyrint oplevert

Minos vroeg Poseidon om een stier als teken dat hij mocht regeren en beloofde het dier te offeren. Toen de stier uit de zee opsteeg, vond hij hem te mooi om te doden: hij zette hem bij zijn kudden en offerde een ander dier. Poseidon, de zeegod onder de twaalf Griekse goden, maakte de stier wild en zorgde ervoor dat Pasiphae verlangen naar hem opvatte.

Daedalus, de vakman aan het hof, bouwde voor haar een houten koe; de stier besteeg het ding alsof het een echte koe was, en zo werd Asterios geboren. Daedalus kreeg daarna de opdracht een bouwwerk te maken waarvan de kronkelgangen de uitweg onvindbaar maakten. Daarin sloot Minos zijn stiefzoon op, volgens Apollodorus op aanwijzing van orakels: het labyrint is in de mythe een slot op een schandaal in de koninklijke familie.

Veertien Atheners, en de vraag hoe vaak

Dat er Atheners in dat labyrint belandden, komt door de oorlog die Minos tegen Athene voerde na de dood van zijn zoon Androgeos. Over het aantal zijn de bronnen eenduidiger dan over het tijdsverloop. Plutarchus noemt in zijn Leven van Theseus zeven jongens en evenveel meisjes, elke negen jaar. Apollodorus heeft het alleen over het derde tribuut, de groep waarmee Theseus meeging; elders in de overlevering gaat het om een jaarlijkse zending. Wie in de ene navertelling jaarlijks leest en in de andere elke negen jaar, ziet geen fout maar twee takken van dezelfde overlevering.

Met een zwaard of met de blote vuist

Theseus, de zoon van Aegeus, ging met die derde lichting mee; of hij was aangewezen of zich vrijwillig meldde, laat Apollodorus open. Op Kreta werd Ariadne, een dochter van Minos, verliefd op hem en gaf zij hem een draad, die hij bij de deur vastbond en achter zich liet uitlopen. In het verste deel van het labyrint vond hij de Minotaurus.

Hoe hij hem doodt, verschilt per bron: bij Apollodorus met zijn vuisten, elders met het zwaard dat zijn vader had achtergelaten, en op Grieks aardewerk is dat zwaard de gangbare voorstelling. Het verhaaltype is bekend, met een held die een monster uitschakelt zoals Perseus de gorgo Medusa onthoofdt. Theseus vaart daarna weg met Ariadne, maar op Naxos raakt hij haar kwijt: daar wordt Dionysus bij Apollodorus verliefd op haar en neemt haar mee.

De stier die het verhaal rondmaakt

Volg je de lijn die Apollodorus aanhoudt, dan draait de hele reeks om één dier. De stier uit de zee verwekte de Minotaurus. Diezelfde stier is bij hem de Kretenzische stier die Herakles als zevende opdracht moest vangen; Herakles bracht hem naar koning Eurystheus en liet hem daarna vrij, waarna het dier via Sparta, Arcadië en de Isthmus bij Marathon belandde en de bevolking teisterde. Daar kostte hij Androgeos het leven, de aanleiding voor de oorlog en het tribuut. Theseus doodde eerst die stier van Marathon en daarna, in het labyrint, zijn zoon.

Zo sluitend als dat klinkt is de overlevering niet. Bij de Kretenzische stier noteert Apollodorus ook de lezing van Acusilaus, waarin dit het dier is dat Europa droeg, en over Androgeos de versie waarin jaloerse medekampioenen hem onderweg naar Thebe vermoorden. Wat de ketting wel toont: in de Kretenzische verhalen is de stier geen decorstuk maar de motor.

De Kretenzische versie: een gevangenis en een worstelwedstrijd

Plutarchus, die rond 100 na Christus schreef, zet twee lezingen naast elkaar. In de dramatische versie komen de jonge Atheners in het labyrint door de Minotaurus om of dwalen ze er naar believen rond. Daartegenover staat de Kretenzische overlevering bij de geschiedschrijver Philochorus: het labyrint was een gevangenis met geen ander ongemak dan dat de gevangenen er niet uit konden, en Minos hield lijkspelen voor Androgeos waarbij de Atheense jongeren als prijs werden uitgereikt. Een veldheer die Taurus heette, wat stier betekent, won telkens; Theseus versloeg hem in het worstelen, waarna Minos het tribuut kwijtschold.

Plutarchus levert zelf de verklaring waarom de bloederige lezing de bekendste werd: Minos werd in de Atheense theaters voortdurend zwartgemaakt, terwijl Homerus en Hesiodus hem als rechtvaardig wetgever prijzen. Het verhaal van de Minotaurus is daarmee ook een Atheens verhaal over een concurrerende macht in zee.

Waarom Kreta vol stieren staat

Arthur Evans begon in 1900 met het opgraven van het paleis bij Knossos, naast het huidige Heraklion, en noemde de beschaving die hij blootlegde Minoïsch, naar koning Minos. Uit dat paleis komen een plengvat in de vorm van een stierenkop uit 1600 tot 1500 v.Chr. en fresco's van springers die over de horens van een stier heen gaan, uit 1450 tot 1400 v.Chr. Stieren waren op Kreta dus geen bijzaak, al wordt het monster daarmee niet historisch.

De donkere, kronkelende gangen van het paleis hebben de voorstelling van een labyrint aannemelijk gemaakt, en munten van Knossos tonen vanaf ongeveer 430 v.Chr. een labyrintpatroon, maar een gebouw dat hét labyrint is ligt er niet; het woord labyrinthos is niet eens Grieks van oorsprong. Hetzelfde Minoïsche Kreta komt terug in de discussie over Atlantis, waarin de bronstijduitbarsting op Santorini als verklaring is voorgesteld, een koppeling die onder archeologen omstreden is.

Veelgestelde vragen