Jason en de Argonauten: de tocht om het gulden vlies

Soort verhaal

Heldentocht uit de Griekse mythologie

Ouders

Aison en Polymede, volgens de Bibliotheke van Apollodorus

Thuisstad

Iolkos, waar zijn oom Pelias op de troon zat

Schip

De Argo, vijftig roeiriemen, gebouwd door Argos

Doel

Het gulden vlies in Colchis, aan de oostkant van de Zwarte Zee

Oudste uitgewerkte bron

Pindarus, vierde Pythische ode, vijfde eeuw v.Chr.

Wie was Jason en waarom voer hij uit

Jason is in de Griekse mythologie de rechtmatige erfgenaam van Iolkos, een koningschap dat hij nooit in handen kreeg: zijn oom Pelias had de macht volgens Pindarus met geweld van Jasons ouders afgenomen. Een orakel had Pelias gewaarschuwd op te passen voor een man met één sandaal. Jason groeide niet in de stad op maar twintig jaar lang bij de centaur Cheiron op de berg Pelion, en op weg naar een offer van Pelias verloor hij in de rivier Anauros een sandaal.

Bij dat offer vroeg Pelias hem wat hij zou doen als een orakel voorspelde dat een stadgenoot hem zou doden. Jason antwoordde dat hij die man het gulden vlies zou laten halen, en kreeg vervolgens zelf die opdracht. Het plan voor de tocht komt in deze versie van Jason zelf.

Wat het gulden vlies precies was

Het gulden vlies was de huid van één bepaalde ram, met een eigen voorgeschiedenis. Toen de Boeotische koningin Ino haar stiefzoon Phrixos liet offeren om een mislukte oogst te keren, zette zijn moeder Nephele hem en zijn zuster Helle op een ram met een gouden vacht. Helle gleed boven de zeestraat tussen Sigeion en de Chersonesos in het water en verdronk; die zeearm heet sindsdien naar haar de Hellespont. Phrixos bereikte Colchis, offerde de ram aan de oppergod Zeus en gaf de vacht aan koning Aeëtes, die hem aan een eik in een bos van Ares spijkerde.

Aeëtes had het vlies gekregen en niet geroofd, en hij was een zoon van de zonnegod Helios. Wie het kwam halen, moest het dus wegnemen bij een koning die er recht op had, en moest langs de draak die de eik bewaakte. De vliegende ram hoort bij dezelfde wonderdieren als het gevleugelde paard Pegasus.

De Argo en de opgaven in Colchis

Argos, een zoon van Phrixos, bouwde het schip dat zijn naam kreeg: de Argo, met vijftig roeiriemen, en Athena zette er volgens Apollodorus een sprekend stuk hout in uit de eik van Dodona. Onderweg legde de blinde ziener Phineus uit hoe je de Symplegaden passeert, twee rotsen die tegen elkaar sloegen: stuur eerst een duif vooruit en vaar pas als die erdoor komt.

In Colchis stelde Aeëtes voorwaarden: eerst de stieren van Hephaistos onder het juk, dieren met bronzen hoeven die vuur uit hun muil bliezen, en daarna drakentanden zaaien waaruit gewapende mannen uit de aarde omhoogkwamen. Zijn dochter Medea bood hulp aan als Jason zwoer haar tot vrouw te nemen. Zij gaf hem een middel voor schild, speer en lichaam waardoor vuur noch ijzer hem een dag lang kon deren; de aardgeboren mannen bekogelde hij ongezien met stenen tot zij elkaar te lijf gingen.

Toen Aeëtes het vlies alsnog weigerde, haalde Medea het zelf: bij Apollodorus laat zij de draak met kruiden in slaap vallen en neemt zij de vacht mee aan boord. Pindarus laat Jason de slang wél doden, met een list en opnieuw met haar hulp; daar leert Aphrodite hem zelfs de bezweringen waarmee hij Medea van de eerbied voor haar ouders losmaakt. De twee bronnen vertellen het slot dus verschillend. In beide versies krijgt Jason bij de opgaven en bij het vlies hulp, van Medea en van de Griekse goden.

Eén naamsverwarring is hardnekkig: Medea is niet Medusa, de gorgo met het slangenhaar. Medea is een koningsdochter en kruidenkundige die de held helpt, Medusa een monster dat door een held wordt gedood.

De terugtocht en het einde van Jason

Ook op de terugweg vielen er doden. Medea doodde haar broer Apsyrtos om de achtervolging te vertragen, en langs Kreta schakelde zij de bronzen wachter Talos uit die stenen naar het schip gooide. Na vier maanden lag de Argo weer in Iolkos, waar Pelias inmiddels Jasons vader had gedood.

Ook die wraak liet Jason aan Medea: zij haalde de dochters van Pelias over hun vader te doden en te koken, met de belofte dat hij verjongd zou terugkeren. Koning werd Jason daarna niet; de troon ging naar Akastos, de zoon van Pelias. In Korinthe liet hij Medea na tien jaar staan voor Glauke, de dochter van koning Kreon. Wat daarna gebeurde, bracht Euripides in 431 v.Chr. op het toneel: een vergiftigd bruidsgewaad, de dood van de kinderen, en aan het slot de voorspelling waarmee Medea hem zijn eigen dood aanzegt.

Jason haalt het vlies binnen, maar in de antieke bronnen overkomt het meeste hem: het orakel, de opdracht van Pelias, de hulp van Medea en bij Euripides de voorspelling over zijn dood. Dat kritische beeld van Jason is niet van later; het stond in 431 v.Chr. al op het Atheense toneel.

Welke bronnen het verhaal vertellen

Van deze mythe bestaat geen origineel. De oudste uitgewerkte versie staat bij de koordichter Pindarus (ongeveer 518 tot 448 v.Chr.), de volledigste bij Apollonius van Rhodos in de derde eeuw v.Chr., en de samenvatting die hierboven als leidraad is gebruikt komt uit de Bibliotheke op naam van Apollodorus, uit de eerste of tweede eeuw na Chr. Hoe zulke mythen doorwerken in de taal en de gebruiken van nu, staat in het deel over Griekse cultuur.

Goud in Colchis: zat er iets echts achter

Colchis lag aan de zuidoostelijke kust van de Zwarte Zee. De gangbaarste poging om het vlies aan iets werkelijks te verbinden gaat over goudwinning. De geograaf Strabo beschrijft hoe het goud daar met doorboorde goten en wollige vellen uit de bergstromen werd gehaald: vachten in een beek vangen gouddeeltjes op. Die techniek is in de streek alleen vanaf ongeveer de vijfde eeuw v.Chr. aantoonbaar. De vergelijking blijft daarom een mogelijke verklaring en geen bewijs, net als de pogingen om het verzonken eiland Atlantis op de kaart te zetten.

Veelgestelde vragen