Demeter, de Griekse godin van het graan

Domein

Graan, oogst, landbouw en de vruchtbaarheid van bebouwde grond

Ouders

De titanen Kronos en Rheia

Broers en zussen

Zeus, Hades, Poseidon, Hera en Hestia

Dochter

Persephone, bij Zeus

Attributen

Korenschoof en korenaren, toorts, varken

Bijnamen

Thesmophoros (wetgeefster), Chloe (het groen), Sito (het graan)

Romeinse naam

Ceres

Belangrijkste cultusplaats

Eleusis in Attika, bij Athene

Uitvoerigste antieke bron

De Homerische hymne aan Demeter, zevende eeuw v.Chr.

Godin van het graan en van bewerkte grond

Demeter gaat in de Griekse mythologie over het graan: zaaien, opkomen, oogsten en bewaren. Haar domein is daarmee smaller dan het woord oogstgodin suggereert. Zij is niet de aarde zelf, dat is Gaia, en ook niet de godin van de wilde natuur, dat is Artemis. Demeter hoort bij grond die de mens bewerkt. Haar bijnamen zeggen hetzelfde: Sito, van het graan, en Chloe, van het jonge groen.

Demeter is een godin, en een van de oudste Olympiers. Zij is een dochter van de titanen Kronos en Rheia en dus een zus van Zeus, Hades, Poseidon, Hera en Hestia; haar plaats in die stamboom staat op de pagina over de Griekse goden. Waar haar naam vandaan komt, is onzeker: het tweede deel is het Indo-Europese woord voor moeder, over het eerste deel bestaat geen overeenstemming. In Lineair B, het schrift van de Myceense paleizen, komt wel de aanduiding si-to-po-ti-ni-ja voor, meesteres van het graan, die vaak met een voorloopster van Demeter wordt verbonden.

De roof van Persephone

Haar bekendste verhaal staat uitgewerkt in de Homerische hymne aan Demeter. Persephone, haar dochter bij Zeus, plukt bloemen met de dochters van Okeanos als de aarde openscheurt en Hades haar meeneemt naar de onderwereld. Zeus heeft dat toegestaan. Negen dagen zoekt Demeter met toortsen, tot Helios, die alles ziet, haar vertelt wat er gebeurd is.

Daarna staakt zij haar werk. Het zaad komt niet op, de mensen hongeren en de goden krijgen geen offers meer. Pas dan grijpt Zeus in en stuurt Hermes naar beneden om Persephone te halen. Zij heeft in de onderwereld van de granaatappel gegeten, en daardoor hoort zij een deel van het jaar daar thuis. In de hymne is dat een derde van het jaar; de rest is zij bij haar moeder. Latere auteurs, onder wie Ovidius, maken er de helft van. Dat haar afwezigheid de winter zou zijn, is een uitleg die bij die latere versie past; de hymne zelf zegt het niet.

Eleusis en de mysterien

Tijdens haar zoektocht komt Demeter vermomd als oude vrouw in Eleusis, in Attika ten westen van Athene. Zij wordt opgenomen in het huis van de koning, krijgt de zorg over het kind Demophoon en houdt hem in het vuur om hem onsterfelijk te maken. Zijn moeder Metaneira ziet het en schrikt, waarna de godin afbreekt waarmee zij begonnen was. Dan laat zij haar vermomming vallen en beveelt de Eleusiniers een tempel te bouwen. Aan Triptolemos leert zij de landbouw: in de beeldhouwkunst is dat het tafereel waarin hij het koren uit haar hand ontvangt.

Op die plek liepen eeuwenlang de Eleusinische mysterien, jaarlijkse inwijdingen voor Demeter en Persephone die initiaten een beter lot na de dood beloofden. De grote mysterien vielen in Boedromion, september of oktober, met een stoet van Athene naar Eleusis over de Heilige Weg. Wat binnen gebeurde, mocht op straffe van de dood niet worden doorverteld, en daarom weten we er weinig van. Keizer Theodosius I maakte er in 392 n.Chr. een einde aan. Het heiligdom is nu een archeologische vindplaats met museum en daarmee een tastbaar stuk van de Griekse cultuur.

Waarom zij een hongersnood kon afdwingen

Demeter vecht in de verhalen niet. Zij heeft geen bliksem zoals Zeus en geen gevecht zoals de wezens rond Medusa en Pegasus. Haar macht zit in nalaten: zij houdt op het graan te laten groeien. Voor een samenleving die van gerst en tarwe leefde, was dat een zwaar drukmiddel, en in de hymne is het ook wat haar dochter terugbrengt.

Dat past bij haar plaats in de feestkalender: voor haar werd de oogst gevierd, onder meer in de Thesmophoria, een driedaags feest voor vrouwen in oktober.

Veelgestelde vragen