Argus, de reus met honderd ogen

Soort wezen

Wachter uit de Argivische verhalen, in de latere versies een reus met 100 ogen

Griekse naam

Ἄργος Πανόπτης (Argos Panoptes), de alziende

Ouders volgens de bronnen

Agenor, Arestor, Inachos of uit de aarde geboren; de bronnen zijn verdeeld

Opdracht

De in een witte koe veranderde Io bewaken voor Hera

Oudste beschrijving

Een fragment uit de Aigimios, toegeschreven aan Hesiodus: vier ogen die alle kanten op kijken

Gedood door

Hermes, die daarna Argeiphontes heet: Argusdoder

Wat er van hem overbleef

De oogvlekken in de pauwenstaart en het Nederlandse argusogen

Eén wachter, en in elke bron een ander aantal ogen

Argus is in de Griekse mythologie de wachter die alles ziet. Zijn bijnaam zegt dat ook: Πανόπτης (Panoptes) betekent alziende. Hera gaf hem één opdracht, en die opdracht is zijn hele verhaal. Hij moest Io bewaken, de priesteres die Zeus in een witte koe had laten veranderen om haar voor Hera te verbergen.

Het beeld van de mythologische reus met 100 ogen is bekender dan de teksten waarop het rust. Die zijn namelijk niet eensgezind: het aantal ogen verschilt per bron, en honderd is het laatst bijgekomen getal. Wie zich in Griekse cultuur en verhalen verdiept, komt dat vaker tegen: het bekendste detail is vaak het jongste.

Vier ogen, honderd ogen of een lichaam vol ogen

De oudste beschrijving staat in een fragment van de Aigimios, een gedicht dat op naam van Hesiodus staat. Daar kijkt Argus met vier ogen alle kanten op. Apollodorus noemt hem de alziende, met ogen in heel zijn lichaam. Ovidius geeft hem rond het begin van onze jaartelling honderd ogen, waarvan er telkens twee slapen terwijl de rest de wacht houdt. Dat is het praktische idee achter het getal: een wachter die nooit helemaal slaapt.

De bijnaam Panoptes was niet van hem alleen. Dezelfde term werd gebruikt voor de zonnegod Helios en voor Zeus. Alziend zijn is in deze verhalen dus geen monsterlijke eigenschap, maar de eigenschap van wie de wereld in het oog houdt.

Waarom Argus geen god is

Argus wordt geregeld een god genoemd, maar in de bronnen is hij dat niet. Hij heeft geen eigen domein en geen verering, hij treedt op in opdracht van Hera, en hij gaat dood: precies wat de Olympische goden niet doen. Zelfs zijn afkomst staat niet vast. Apollodorus noemt hem een zoon van Agenor, maar somt op dat hij bij Pherecydes van Arestor is, bij Asclepiades van Inachos, en bij Acusilaus rechtstreeks uit de aarde geboren.

Reus is bovendien geen familienaam. Argus hoort in de Argivische verhaallijn rond Io, niet bij de Giganten die tegen de goden vochten en niet bij de titanen, van wie Atlas de hemel moet schragen.

De koe aan de olijfboom bij Mycene

Het verhaal begint bij Zeus en Io, een priesteres van Hera uit de koningslijn van Argos. Toen Hera er bijna achter kwam, veranderde Zeus haar met een aanraking in een witte koe. Hera vroeg die koe als geschenk, kreeg haar en bond haar vast aan de olijfboom in het heilige bos van Mycene. Bij die boom kwam Argus op wacht te staan.

Dat Hera juist hem koos, is in de bronnen geen toeval. Apollodorus schrijft dat Argus buitengewoon sterk was: hij doodde de stier die Arcadië teisterde en kleedde zich daarna in diens huid, hij versloeg een satyr die de Arcadiërs lastigviel en hij doodde Echidna in haar slaap, het wezen dat voorbijgangers meesleurde. Hij hoort in de bronnen dus eerder bij de monsterdoders dan bij de monsters, anders dan Medusa, die zelf het doelwit van een held werd.

Hoe Hermes die ogen dicht kreeg

Zeus gaf Hermes opdracht de koe weg te halen. Heimelijk lukte dat niet, want Hierax had het doorverteld. Volgens Apollodorus doodde Hermes de wachter daarom met een steenworp, en sindsdien heet hij Argeiphontes: Argusdoder.

Ovidius vertelt het uitvoeriger en anders. Hermes legt hoed en vleugels af, drijft als herder wat geiten voor zich uit en speelt op een rietfluit. Hij praat Argus in slaap met het verhaal van Pan en de nimf Syrinx, raakt de zakkende oogleden aan met zijn staf en slaat hem dan met een gekromd zwaard het hoofd af. Beide versies lossen hetzelfde probleem op. Honderd ogen krijg je niet met geweld dicht; je moet ze eerst laten slapen.

Wat er na de moord met Io gebeurde

De dood van de wachter hielp Io niet. Hera stuurde een steekvlieg op de koe af, die haar door Europa en Azië opjoeg. Pas in Egypte kreeg Io haar eigen gedaante terug en baarde zij een zoon, Epaphus.

Van pauwenstaart tot argusogen

Hera liet de ogen niet verloren gaan. Bij Ovidius legt zij de glans ervan op de veren van haar eigen vogel, en zo kreeg de pauwenstaart zijn oogvlekken. In een andere versie, bij de dichter Moschus, maakt zij van Argus in zijn geheel een pauw. Dat deze afsluiting betrekkelijk jong is, valt aan de vogel zelf te zien: de pauw komt uit Azië en was bij de Grieken voor de Perzische oorlogen niet bekend.

In het Nederlands leeft Argus voort in de uitdrukking met argusogen bekijken. Argusogen zijn ogen die zich naar alle kanten richten en waaraan niets ontgaat; de uitdrukking is in de zeventiende eeuw opgetekend.

De scheepsbouwer, de hond en de stad: naamgenoten van Argus

Argus is een veelgebruikte naam, en daar komt de meeste verwarring vandaan. Vier verwisselingen komen het vaakst voor.

• Argus de scheepsbouwer bouwde de Argo, het schip van de Argonauten. Hij heeft geen honderd ogen en niets met Io te maken.
• Argus, zoon van Phrixus is een andere Argonaut, oudste zoon van Phrixus en Chalciope.
• Argus, zoon van Zeus en Niobe was koning van Argos op de Peloponnesos. Die stad hoort bij deze koning, niet bij de wachter.
• Argos de hond is de trouwe hond van Odysseus.

De vuistregel is kort. Gaat het over ogen, dan is het Panoptes. Gaat het over een schip, een koning of een hond, dan is het een naamgenoot.

Veelgestelde vragen