Amazones, het krijgsvolk van vrouwen uit de Griekse mythen

Soort

Mythisch volk van vrouwelijke krijgers

Thuisland volgens de Grieken

Themiskyra aan de rivier Thermodon, de huidige Terme in Turkije

Bekende koninginnen

Hippolyte, Antiope, Penthesilea

Vader van Hippolyte

de oorlogsgod Ares

Oudste vermelding

de Ilias van Homerus, achtste eeuw v.Chr.

Vaste tegenstanders

Herakles, Theseus, Bellerophon, Achilles

Waar plaatsten de Grieken de Amazones?

De Amazones zijn in de Griekse mythologie geen enkele figuur maar een heel volk: vrouwen die zelf vechten, rijden en regeren, zonder mannen in de leiding. Griekse schrijvers plaatsten ze consequent buiten de eigen wereld, aan de rand van wat zij kenden. Hun stad heet Themiskyra en ligt aan de rivier Thermodon, aan de zuidkust van de Zwarte Zee, in het gebied dat de Grieken Pontos noemden; dat is de Terme in het noorden van het huidige Turkije. Sommige verhalen verbinden ze ook met Ephesos in Klein-Azië.

Homerus noemt ze in de Ilias zonder uitleg, alsof zijn publiek al wist wie hij bedoelde, wat erop wijst dat het verhaal ouder is dan de achtste eeuw v.Chr. Latere auteurs vullen het aan, van Herodotus in de vijfde eeuw v.Chr. tot Diodorus Siculus en Strabo. Op vazen dragen de Amazones pijl en boog, het wapen dat Grieken ook aan de jachtgodin Artemis toeschreven, en verder gewoon de uitrusting van een Griekse hopliet of de kleding van ruitervolken uit het noorden. Hoe dit volk zich verhoudt tot de goden en helden om wie de rest van de verhalen draait, staat bij cultuur en mythologie uitgelegd.

Waar het verhaal van de afgesneden borst vandaan komt

Het bekendste detail over de Amazones klopt vermoedelijk niet. Grieken legden hun naam uit als a-mazos, zonder borst, met de ontkennende voorvoeging a- voor mazos, borst. De Romeinse geschiedschrijver Justinus maakte daar een gebruik van: de rechterborst zou zijn weggesneden of weggebrand om beter te kunnen boogschieten.

Twee dingen spreken daartegen. In de antieke kunst hebben Amazones altijd twee borsten, waarvan de rechter vaak bedekt is; een afgesneden borst komt in geen enkele voorstelling voor. En de naam zelf is vermoedelijk niet Grieks: een voorstel leidt hem af van een Iraans woord voor strijders. Volgens onderzoeker Adrienne Mayor is het daarom andersom gegaan: de verkeerde naamsverklaring bracht het verhaal voort. Zulke verklaringen achteraf komen in de Griekse mythen vaker voor; ook de naam van het paard Pegasus kreeg een verklaring die taalkundig niet houdbaar is.

De Amazones tegenover vier Griekse helden

Amazones verschijnen in de mythen bijna nooit op zichzelf, maar als tegenstander van een held. Herakles moet voor zijn negende opdracht de gordel halen van koningin Hippolyte, een geschenk van haar vader, de oorlogsgod Ares. De versies lopen uiteen: in de ene breekt door een misverstand een gevecht uit en geven de Amazones de gordel daarna af, in de andere ruilt Herakles hem tegen haar gevangen zuster Melanippe. Theseus ontvoert tijdens diezelfde tocht Antiope naar Athene, waarop de Amazones Attica binnenvallen, kustplaatsen plunderen en Athene zelf belegeren; Antiope komt daarbij om. Dat gevecht, de Amazonomachie, werd in Athene zelf vereeuwigd in bouwbeeldhouwwerk.

Bellerophon krijgt van de Lycische koning Iobates de opdracht de Amazones te bestrijden, bedoeld als doodvonnis; hij overleeft en doodt ze. Penthesilea komt na de dood van Hector de Trojanen helpen en sneuvelt in een tweegevecht met Achilles, zoals de verloren Aethiopis van Arctinus van Milete (zesde eeuw v.Chr.) vertelt. In vrijwel al deze verhalen komt een Griekse held van buiten, overwint hij en keert hij terug. Vergelijk het met de gorgo Medusa, ook een vrouwelijke tegenstander aan de rand van de wereld die door een held wordt verslagen.

Wat grafvondsten op de steppe laten zien

Rond de Zwarte Zee en verder oostwaarts leefden volken te paard, de Scythen en de Sarmaten, en in hun grafheuvels liggen vrouwen met wapens. Langs de benedenloop van de Don en de Wolga gaat het om ongeveer een vijfde van de krijgsgraven, bij Sarmatische krijgsgraven wordt tot een kwart genoemd, en een studie van ruim duizend nomadengraven komt op 37 procent vrouwen met wapens, veelal tussen de zestien en dertig jaar oud en met gevechtsverwondingen. Die tellingen gaan over verschillende gebieden en zijn niet met elkaar te vergelijken. In al die gebieden komen gewapende vrouwen voor.

Herodotus legde zo'n verband zelf al: hij vertelt dat gevangen Amazones op Griekse schepen de bemanning doodden, op de Scythische kust aan land kwamen en zich met Scythen vermengden, waaruit de Sauromaten ontstonden, de voorlopers van de Sarmaten. Onderzoekers houden het er voorzichtig op dat zulke ruitervolken de mythe hebben kunnen voeden, zonder dat vaststaat dat zij het voorbeeld waren. Vrouwen die vochten en te paard reden, bestonden dus. Een staat die alleen door vrouwen werd geleid en aan de Thermodon lag, is tot nu toe alleen uit Griekse teksten bekend.

Als beeld is het thema deels Grieks van oorsprong. Vanaf circa 550 v.Chr. duiken Amazones op vaatwerk op, en na de slag bij Marathon in 490 v.Chr. werden ze een vast beeld in de Atheense kunst, tot op het Parthenon. Een cultus of tempel kregen ze niet, anders dan de Griekse goden.

Veelgestelde vragen