Telemachos, de zoon van Odysseus

Ouders

Odysseus van Ithaka en Penelope

Naam

Uitgelegd als ver van de strijd, uit tele en mache

Latijnse spelling

Telemachus

Belangrijkste bron

Homerus, Odyssee, boek 1 tot 4 en 15 tot 24

Begeleider

Athena, vermomd als Mentes en als Mentor

Tegenstanders

De vrijers van Penelope op Ithaka

Wie was Telemachos?

Telemachos is de zoon van Odysseus, de koning van Ithaka, en van Penelope. Hij is een van de figuren uit de Griekse mythologie met een eigen verhaallijn zonder dat hij een monster verslaat. Toen zijn vader naar Troje vertrok, lag hij nog in de wieg; de oorlog duurde tien jaar en de thuisreis nog tien jaar langer. Als de Odyssee opent, is hij bijna twintig en kent hij zijn vader alleen uit verhalen van anderen.

Zijn naam is opgebouwd uit tele, ver, en mache, strijd, en wordt uitgelegd als ver van de strijd. Buiten Griekenland is hij het bekendst in de Latijnse spelling Telemachus. Wat hij moet verdedigen is het huis van zijn vader: daar wonen tientallen vrijers die om de hand van Penelope dingen en ondertussen zijn vee opeten.

Wat is de Telemachie?

De Odyssee begint niet bij Odysseus. De eerste vier boeken, die filologen de Telemachie noemen, draaien om zijn zoon. Nadat het gezelschap rond Zeus heeft besloten dat Odysseus naar huis mag, reist Athena af naar Ithaka om Telemachos in beweging te krijgen. Hij roept een volksvergadering bijeen, klaagt daar openlijk over de vrijers en vaart weg om nieuws over zijn vader te zoeken.

Die reis brengt hem bij twee oude strijdmakkers van Odysseus: Nestor in Pylos en Menelaos in Sparta. Van Menelaos hoort hij voor het eerst zeker dat zijn vader leeft, vastgehouden op het eiland van de nimf Kalypso. Onderweg leert hij ook iets anders: hij ziet twee koningen hun huis besturen en leert spreken in gezelschap, iets waartoe hij in het eerste boek nog niet in staat is.

Athena als Mentes en Mentor: waar komt ons woord mentor vandaan?

Telemachos krijgt hulp, maar zijn begeleider is vermomd. Athena verschijnt eerst als Mentes, aanvoerder van de Taphiers en gastvriend van zijn vader, en later als Mentor, de Ithakees aan wie Odysseus bij zijn vertrek de zorg voor zijn huis had toevertrouwd. Dat goden zich met mensen bemoeien is in dit epos gewoon; zo gedragen de Griekse goden zich in vrijwel alle verhalen. Homerus laat de jongen wel doorzien wie hij voor zich had: na het bezoek van Mentes wist hij in zijn hart dat het de godin was geweest.

Ons woord mentor gaat terug op deze figuur, maar niet op Homerus zelf. Bij Homerus beschermt Mentor het huis van Odysseus niet en krijgt hij de volksvergadering niet achter de jonge prins. Pas in de leerroman Les aventures de Telemaque van de Franse bisschop Fenelon, uit 1699, is Mentor de wijze leraar die een toekomstige koning vormt. Via dat boek werd de naam een soortnaam: in het Duits vanaf 1725, in het Frans vanaf 1749, in het Engels vanaf 1750.

De boog, de bijlen en het gevecht met de vrijers

Terug op Ithaka ontmoet Telemachos zijn vader in de hut van de zwijnenhoeder Eumaios, waar Odysseus zich als bedelaar vermomd bekendmaakt. Als Penelope de vrijers uitdaagt de boog van Odysseus te spannen en door een rij bijlen te schieten, probeert Telemachos het als eerste, maar zijn vader geeft hem een teken en hij stopt voordat het lukt. Hij had de kracht dus wel, maar volgde het plan van zijn vader. In het gevecht dat volgt staat hij naast hem.

Dat gevecht is van een andere soort dan de bekendste heldenverhalen. Bellerophon doodt de Chimaera vanaf de rug van het gevleugelde paard Pegasus en Perseus onthoofdt Medusa; Telemachos vecht in zijn eigen eetzaal tegen buren die zijn erfenis verbrassen. Er staat ook meer op het spel dan het huis, want wie het paleis bezet, maakt aanspraak op het koningschap.

Wat latere schrijvers met hem deden

Na de Odyssee loopt het spoor uiteen. Het verloren epos de Telegonie, dat alleen uit samenvattingen bekend is, laat Telemachos trouwen met de tovenares Circe, bij wie zijn vader eerder een jaar verbleef; andere antieke teksten koppelen hem aan Nausikaa, aan Polykaste of aan Cassiphone. Die lijnen hebben niet het gezag van Homerus. Wat wel navolging kreeg, is de verhaalvorm: een jonge man gaat op reis om zijn vader te vinden en groeit onderweg. Meer achtergronden staan op onze pagina's over Griekse cultuur.

Veelgestelde vragen